Một nhóm nghiên cứu quốc tế vừa chính thức công bố phát hiện loài khỉ mới có tên khoa học là Colobus congoensis, được người dân bản địa gọi là Likweli, tại Lưu vực sông Congo, Cộng hòa Dân chủ Congo. Đây là loài khỉ châu Phi thứ năm được phát hiện từ một quần thể hoàn toàn chưa từng được ghi nhận trong suốt 75 năm qua.
Hành trình hơn một thập kỷ theo dấu bóng ma vòm cây
Câu chuyện bắt đầu từ năm 2008, khi hai nhà bảo tồn Ashley Vosper và Bernard Ikembelo vô tình chụp được bức ảnh mờ nhạt về một sinh vật lạ trên tầng mái rừng phía đông sông Lomami. Sinh vật mang bộ lông đen tuyền nhưng có những vệt màu kỳ lạ ở phần mặt. Tuy nhiên, những đầu mối ít ỏi nhanh chóng chìm vào quên lãng do điều kiện địa hình hiểm trở.
Phải đến tháng 11 năm 2018, cơ hội mới thực sự mở ra khi đội tuần tra do nhà nghiên cứu Jean-Pierre Kapale dẫn đầu ghi lại được những hình ảnh sắc nét về một cá thể khỉ đen với mảng da màu cam hồng kéo dài quanh mũi và miệng, đi kèm mảng lông trắng muốt dưới đuôi. Sự kiện này kích hoạt chiến dịch tìm kiếm quy mô lớn trải dài từ năm 2018 đến 2022 xung quanh Vườn quốc gia Lomami. Bằng các phương pháp đếm tuyến, ghi hình và theo dõi tiếng gọi bình minh, nhóm khảo sát đã ghi nhận tổng cộng 114 lần xuất hiện của loài sinh vật bí ẩn này.
Bốn mắt xích chứng cứ đập tan mọi nghi ngờ
Để khẳng định Likweli là một loài hoàn toàn mới, các nhà khoa học đã thu thập bốn luồng bằng chứng độc lập. Thứ nhất là đặc điểm hình thái: Likweli sở hữu vóc dáng nhỏ hơn hẳn so với các loài cùng chi Colobus, một con trưởng thành chỉ nặng khoảng 7 kg, với đôi tai xếp nếp và mảng da màu cam kem đặc trưng ở vùng mặt. Thứ hai là dữ liệu âm thanh: tiếng gầm trầm đục của Likweli có nhịp xung nhanh, tần số cơ bản cao và kèm tiếng khụt khịt ở cuối chuỗi câu kêu, hoàn toàn khác biệt với các loài khỉ lân cận.
Thứ ba là bằng chứng di truyền DNA: kết quả phân tích cho thấy họ hàng gần nhất của Likweli là loài khỉ colobus đen (Colobus satanas), sống cách đó hơn 1.200 km. Dữ liệu bộ gen chỉ ra rằng hai nhánh này đã tách biệt và tiến hóa độc lập từ 4,1 đến 5,8 triệu năm trước, nhờ sự cô lập địa lý bởi các dòng sông lớn ở Lưu vực sông Congo. Thứ tư là sự đóng góp của tri thức bản địa: dù chỉ có người dân ở 8 trong số 52 làng mạc được phỏng vấn từng nhìn thấy sinh vật này, sự hỗ trợ từ các thợ săn và nhà tự nhiên học người Congo đã giúp hoàn thiện các mảnh ghép phân bố không gian của loài.
Phát hiện bên bờ vực sinh tồn
Loài khỉ mới này đối mặt với nguy cơ biến mất ngay khi vừa được phát hiện. Dữ liệu khảo sát cho thấy Likweli chỉ sống trong một vùng không gian hẹp khoảng 1.700 km2 giữa hệ thống sông Lomami và sông Congo. Sự cô lập từng giúp loài tiến hóa an toàn suốt hàng triệu năm nay lại trở thành gót chân Achilles. Từ năm 2015 đến năm 2023, đã có ít nhất 15 ngôi làng mới mọc lên trong và xung quanh vùng đệm của vườn quốc gia. Nạn săn bắt lấy thịt rừng cùng sự thu hẹp diện tích rừng tự nhiên đang đẩy quần thể khiêm tốn này vào thế nguy hiểm.
Trước thực trạng đó, nhóm nghiên cứu đã đề xuất xếp Likweli vào nhóm Sắp nguy cấp (Endangered) trong Danh mục đỏ của IUCN. Việc thắt chặt quản lý Vườn quốc gia Lomami và phối hợp chặt chẽ với cộng đồng địa phương hiện là con đường duy nhất để giữ lại loài linh trưởng đặc biệt này cho Trái Đất.
