Các nhà khoa học vừa công bố phát hiện một loài khỉ mới có đôi môi màu cam nổi bật tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), được đặt tên khoa học là Colobus congensis và người dân địa phương gọi là Likweli. Đây là loài khỉ mới thứ năm được phát hiện tại châu Phi trong 75 năm qua, theo nghiên cứu đăng trên tạp chí PLOS ONE ngày 16/7.
Đặc điểm nổi bật của loài khỉ Likweli
Loài khỉ này có bộ lông đen bóng, đuôi dài, lông dày và những mảng màu cam kem nổi bật quanh khuôn mặt, cùng đôi môi màu hồng cam đặc trưng. Nhóm nghiên cứu từ Đại học Florida Atlantic (FAU) và Trung tâm sau đại học thuộc Đại học thành phố New York (CUNY) cho biết Likweli sở hữu nhiều đặc điểm khác biệt về hộp sọ, răng và bộ xương, đủ để phân biệt với tất cả loài khỉ Colobus châu Phi đã biết. Kích thước của chúng nhỏ hơn các họ hàng gần, nặng khoảng 6,8 kg.
Quá trình phát hiện kéo dài gần 20 năm
Việc xác định loài mới bắt đầu từ năm 2008, khi các nhà nghiên cứu chụp được ảnh một cá thể khỉ lạ tại khu vực Đông - Trung Congo. Đến năm 2018, họ mới có cơ hội quan sát rõ hơn, và trong giai đoạn 2018-2022 đã ghi nhận tổng cộng 114 lần bắt gặp loài này. Ngoài nghiên cứu hình thái, các nhà khoa học còn phân tích ADN và tham khảo kiến thức sinh thái của người dân địa phương để chứng minh đây là loài chưa từng được mô tả trong khoa học.
Ý nghĩa tiến hóa và mối quan hệ họ hàng
Kate Detwiler, đồng tác giả cao cấp của nghiên cứu và phó giáo sư khoa Khoa học Sinh học tại FAU, cho biết: “Việc phát hiện Colobus congoensis đang làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về quá trình tiến hóa của các loài khỉ ở châu Phi.” Theo bà, họ hàng gần nhất của Likweli là Colobus satanas, sinh sống cách đó hơn 1.200 km ở Tây - Trung Phi. Bằng chứng di truyền cho thấy hai loài đã tách khỏi nhau từ khoảng 4-5 triệu năm trước, đánh dấu một trong những nhánh tiến hóa lâu đời nhất của họ khỉ Colobus.
Christopher Gilbert, đồng tác giả nghiên cứu và giáo sư nhân học tại CUNY Graduate Center và Hunter College, nhấn mạnh: “Khi phát hiện một loài mới tiềm năng, bằng chứng phải thực sự thuyết phục.” Nhóm đã đối chiếu các mẫu vật lưu giữ trong bảo tàng, bao gồm hộp sọ, da và bộ xương của nhiều loài khỉ Colobus trước khi kết luận Colobus congoensis là một loài riêng biệt.
Nguy cơ tuyệt chủng và nỗ lực bảo tồn
Các nhà khoa học bày tỏ lo ngại về nguy cơ tuyệt chủng của Likweli khi toàn bộ khu vực phân bố chỉ rộng khoảng 1.700 km2. Nhóm nghiên cứu đề xuất xếp loài này vào nhóm nguy cấp (Endangered) do phạm vi phân bố hẹp, môi trường sống bị thu hẹp và áp lực săn bắt. Phần lớn sinh cảnh đã biết của chúng nằm trong Vườn quốc gia Lomami, khiến việc bảo vệ khu vực này trở nên đặc biệt quan trọng.
Alexander Georgiev, giảng viên cao cấp về linh trưởng học tại Đại học Bangor (xứ Wales), người không tham gia nghiên cứu, nhận xét đây là một nghiên cứu “rất kỹ lưỡng và thuyết phục”. Ông nói với CNN: “Việc phát hiện một loài khỉ hoàn toàn mới, không chỉ chưa từng được khoa học ghi nhận mà còn ít được chính những người dân sống trong khu vực biết đến, là điều rất hiếm và thú vị.” Theo ông, người dân tại 8 trong số 52 ngôi làng nằm giáp khu vực sinh sống của loài khỉ này có thể mô tả hoặc cung cấp thông tin về chúng. “Đó là lý do phải mất nhiều năm loài này mới được khoa học ghi nhận. Rừng mưa Congo rất rộng lớn và vẫn còn nhiều khu vực chưa được các nhà khoa học khám phá”, ông nói thêm.
