Phong tục Tết Việt thế kỷ 17 qua ghi chép của nhà truyền giáo
Năm 1666, Giovanni Filippo De Marini cho in sách về hành trình truyền giáo tại Paris, trong đó ông nhắc nhiều đến những phong tục độc đáo của người Việt Nam, đặc biệt là dịp Tết Nguyên đán. Những ghi chép này đã được dịch giả Nguyễn Trọng Phấn (1910-1996) dịch đăng trên báo Thanh Nghị (1941-1945), sau đó được tập hợp in thành sách "Xã hội Việt Nam từ thế kỷ 17".
Nghi lễ gia đình trong đêm Giao thừa
Vào buổi tối cuối cùng trong năm, mỗi gia đình ở Đàng Ngoài thường trồng trước cửa nhà một cây khô hoặc một cột dài. Thay vì treo cờ, người ta treo một cái giỏ xung quanh dán đầy giấy vàng, với niềm tin rằng những vật này sẽ xua đuổi tà ma và giữ ma quỷ ở chỗ của chúng, tương tự như việc đặt bù nhìn trên cánh đồng để đuổi chim.
Qua Giao thừa, khi năm mới bắt đầu, không nhà nào được phép khóa cửa, vì đây là thời điểm những người đã khuất trong gia đình trở về nhà. Khóa cửa sẽ bị coi là hành động báng bổ. Trong lúc chờ đợi, người ta chuẩn bị giường chiếu để tổ tiên có thể nằm nghỉ ngơi nếu mệt mỏi, hoặc ngồi chơi trên những chiếc chiếu đã được trải sẵn.
Do tục đi chân trần phổ biến, nếu nhà không có ao cá gần đó, phải để một chậu nước đầy trước cửa ra vào để rửa chân và giữ chân sạch sẽ cho đến khi lên giường. Họ cũng chuẩn bị cho người chết một chậu nước và một đôi guốc, tương tự như xăng-đan, nhưng được giữ bằng dây kẹp giữa các ngón chân thay vì dây đai da. Những đôi dép này thường được sử dụng trong nhà sau khi rửa chân hoặc khi bị bệnh.
Cùng với đôi guốc, người ta còn chuẩn bị hai cây mía để nếu tổ tiên yếu đuối, không thể đứng vững, họ có thể dựa vào chúng. Những nghi lễ này phản ánh sự tôn kính sâu sắc đối với người đã khuất trong văn hóa Việt.
Lễ hội đầu năm trong cung đình
Năm mới được đón chào bằng ba tiếng đại bác vang khắp thành và các khu vực xung quanh. Nhà vua cởi bỏ long bào cũ, tắm rửa trong nước mát lạnh, rồi khoác lên mình bộ long bào mới lộng lẫy. Sau đó, vua được kiệu tới chính điện, nơi các quan cùng vương thân quốc thích đang chờ diện kiến.
Nhà vua yên vị trên ngai vàng và nhận những lời chúc mừng năm mới. Các hoàng tử là những người đầu tiên được lên chúc mừng, tiếp đến lần lượt là các quan văn, quan võ tùy theo cấp bậc. Sau khi nhận lời chúc, nhà vua lui tới hậu cung để nhận lời chúc từ hoàng hậu và các phi tần, với hoàng hậu là người đầu tiên quỳ gối hành lễ.
Khi mặt trời lên, vua bắt đầu rời cung trên một chiếc kiệu vàng do năm chục người khiêng. Nhà vua khoác long bào với những chi tiết đẹp chưa từng thấy, chói sáng cả một vùng. Đoàn quân theo sau rất đông đảo, với những bộ quan phục quyền quý, người cưỡi voi phủ áo choàng đẹp nhất, và đội cưỡi ngựa ăn vận không kém phần lộng lẫy.
Đội quân được trang bị vũ khí lau chùi bóng lộn, trang trí bằng vàng bạc sáng lấp lánh, tạo thành một vòm ánh sáng lộng lẫy bao quanh nhà vua. Tuy nhiên, theo ghi chép, nhà vua ngồi nghiêm trang, chỉ nhìn vào một điểm cố định với vẻ khiêm tốn, thể hiện hình ảnh một vị vua bù nhìn với quyền lực thực tế nằm trong tay Chúa.
Trò chơi và nghi lễ công cộng
Trong lễ hội đầu năm, nhiều trò chơi được tổ chức, đòi hỏi sự khéo léo và nhanh nhẹn. Phụ nữ tham gia đông không kém nam giới, với các cuộc thi như nấu cơm, nơi họ phải kiếm củi, lấy nước, và nấu gạo thành cơm để giám khảo thử và chọn ra nồi cơm ngon nhất. Người chiến thắng nhận giải thưởng, nhưng sự tán thưởng của công chúng còn quan trọng hơn.
Chúa, người nắm thực quyền, cùng các cận thần và triều đình làm lễ tế Trời. Ông quỳ xuống cung kính dâng chén rượu lên Trời, rồi uống nó như một thứ nước thánh. Các quan văn cúng bái, đọc kinh cầu nguyện mưa thuận gió hòa, trong khi nhà vua lẩm nhẩm khấn nguyện cùng họ.
Tiếp theo là lễ Đất, nhà vua cầm cày xới vài luống đất để nhắc nhở về sự màu mỡ của mẹ Đất. Nến và đuốc được thắp lên khắp đền, cùng với việc đốt giấy mạ vàng để gửi sang thế giới bên kia, tạo ra khói nghi ngút. Cuối cùng, nhà vua rửa tay và ba phát đại bác lại được bắn lên để kết thúc nghi lễ.
Ý nghĩa của mưa trong ngày Tết
Nếu vào ngày đầu năm mới có mưa lớn, đó được coi là điềm lành. Khi mưa rơi trong lúc làm lễ ngoài trời, người càng bị ướt nhiều sẽ càng nhận được nhiều điều tốt lành, vì họ tin nước mang lại sự phì nhiêu cho đất đai và may mắn suốt năm.
Nếu vua rời cung mà trời mưa, mọi người đều reo hò và hứng mưa để đón nhận điềm lành. Trong ngày này, nếu bị ướt, vua chính là người đầu tiên bắt đầu tiệc tùng vui vẻ, vì điều đó có nghĩa là trời cũng ưng thuận ông.
Những ghi chép của Giovanni Filippo De Marini không chỉ là tài liệu lịch sử quý giá, mà còn phản ánh sự phong phú của văn hóa Việt Nam thế kỷ 17, từ nghi lễ gia đình đến lễ hội cung đình, cho thấy một xã hội giàu truyền thống và tín ngưỡng.
