Người dân đốt vàng hương tưởng nhớ người thân tại chợ Ó, một phiên chợ chỉ họp duy nhất một lần trong năm từ đêm mồng 4 đến rạng sáng mồng 5 Tết Nguyên đán. Phiên chợ Âm Dương tại tổ dân phố Xuân Ổ (tên nôm là làng Ó), phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh, theo truyền thuyết có từ năm Quý Mão 43 sau Công nguyên, gắn liền với trận chiến của Hai Bà Trưng chống quân Hán xâm lược. Sau trận chiến, thân nhân các liệt sĩ đã trở về chiến trường xưa để tưởng nhớ người thân vào dịp Tết Nguyên đán.
Phiên chợ Âm Dương – nét văn hóa tâm linh độc đáo
Phiên chợ Âm Dương nhóm họp từ tối mồng 4 là cơ hội để người đã mất và người sống gặp lại nhau. Trong cuộc hội ngộ âm dương ấy, người đi chợ không cười nói ồn ào, họ lặng lẽ bán mua và đốt vàng hương tưởng nhớ người thân trong ánh sáng mờ ảo của những ngọn nến và đèn dầu leo lét, với hy vọng trong dòng người đến chợ có cả hương hồn của cha ông, người thân cùng về.
Được nhóm họp sớm hơn, phiên chợ Âm Dương (thôn Đình, xã Tân Yên, tỉnh Bắc Ninh, trước thuộc xã Cao Thượng, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang) cũng chỉ mở một phiên duy nhất trong năm từ rạng sáng mồng 2 Tết Nguyên đán, kéo dài nhất đến tầm 10 giờ sáng. Cho đến nay, chưa có tài liệu nào ghi lại chính xác lịch sử hình thành phiên chợ. Tương truyền, nơi đây từng là điểm liên lạc, trao đổi tin tức của Nghĩa quân Yên Thế trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Về sau, phiên chợ được duy trì như một hoạt động văn hóa tâm linh để tưởng nhớ người đã khuất, cũng là một hình thức cầu may mắn, đổi buồn lấy vui đầu Xuân.
Không khí mua bán nhẹ nhàng, “mua may bán rủi”
Hai phiên chợ Âm Dương trên vùng Kinh Bắc là sinh hoạt văn hóa đậm màu sắc tâm linh của người dân địa phương, thu hút đông đảo du khách. Với quan niệm đến chợ để “mua may, bán rủi”, không khí tại các phiên chợ diễn ra nhẹ nhàng, không ồn ào, xô bồ. Người bán không ra giá, người mua ít mặc cả. Người đi chợ gặp nhau, trao đổi những món hàng nhỏ bé nhưng gửi gắm niềm tin về một năm mới tốt lành.
Người đi phiên chợ Âm Dương ở thôn Đình thường chọn mua những túi bánh đa có màu hồng đỏ được trộn từ bột với gấc, một chút muối, chiếc bật lửa theo quan niệm dân gian “đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” hay những nông sản vườn nhà như mớ rau, con cá để đổi món cho bữa cơm ngày Tết. Còn trong phiên chợ Ó, chủ yếu bán hương, nến, hàng mã dùng để đốt cho người đã mất, ngoài ra còn bán trầu cau, các loại rau, hạt rau thân quen trong vườn nhà.
Gà đen – biểu tượng may mắn đầu năm
Theo quan niệm dân gian, mua được gà đen ở chợ Âm Dương làng Ó sẽ gặp may mắn, nên năm nào cũng vậy, quầy bán gà đen luôn hấp dẫn người đi chợ. Giơ lồng gà đen vừa mua được, anh Nguyễn Văn Giang, ở phường Từ Sơn hào hứng chia sẻ: “Tôi nghe bảo mua được gà đen tại phiên chợ Ó là cả năm công việc sẽ hanh thông, may mắn nên tôi rất vui. Tôi mong một năm thật suôn sẻ, bình an”. Tại phiên chợ Tết năm 2026, trong bóng đêm chỉ thấy tiếng thì thầm trao đổi, hơn 300 con gà đen đã nhanh chóng được bán-mua sau khi mở bán.
Phục dựng và bảo tồn giá trị văn hóa
Sau một thời gian dài gián đoạn, từ năm 2022, phiên chợ Âm Dương đã được phục dựng, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Ông Nguyễn Hữu Mạo, Giám đốc Bảo tàng số 2 Bắc Ninh cho rằng, việc phục dựng chợ nên gắn với nghiên cứu khôi phục các hoạt động như hội chợ, vào đám, rước kiệu, hát quan họ theo truyền thống và tục lệ trước đây của địa phương. Việc thiết kế không gian phục dựng phiên chợ phù hợp không gian cảnh quan ở khu vực gắn với quy hoạch chung đô thị cũng như hệ thống các di tích lịch sử, văn hóa đình, đền chùa của địa phương để có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống với các hoạt động khai thác, phát triển, thu hút khách du lịch.
Trong bối cảnh hội nhập và tốc độ đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, việc phục hồi và duy trì hai phiên chợ Âm Dương tại Bắc Ninh đã góp phần gìn giữ một phong tục độc đáo, nơi những giá trị truyền thống vẫn được nối tiếp qua từng thế hệ. Không ồn ào, chưa bị thương mại hóa, những phiên chợ mộc mạc, giản dị, “mua may, bán rủi” là cầu nối quá khứ và hiện tại, mang ý nghĩa đoàn tụ, cầu bình an cho cả năm thuận hòa.
