Hơn 2.700 năm sau khi Sử thi Odyssey ra đời, câu chuyện về hành trình trở về của Odysseus tiếp tục được kể lại theo một góc nhìn khác. Christopher Nolan đã chuyển thể thiên sử thi nổi tiếng của Homer đồng thời tham chiếu bản dịch năm 2017 của Emily Wilson – nữ học giả đầu tiên dịch trọn vẹn tác phẩm sang tiếng Anh. Lựa chọn này được nhiều nhà nghiên cứu xem như tín hiệu cho thấy bộ phim sẽ nhấn mạnh vai trò của các nhân vật nữ thay vì chỉ coi họ là những chướng ngại hoặc phần thưởng dành cho người hùng. Trong tác phẩm, Penelope, Athena, Circe hay Calypso hiện lên như những người góp phần quyết định hành trình trưởng thành, sự trở về và cả danh tính của Odysseus, vị vua xứ Ithaca và nhân vật trung tâm của sử thi.
Penelope: Không chỉ là người vợ chung thủy
Trong nhiều thập niên, người ta đóng khung Penelope, hoàng hậu xứ Ithaca và là vợ của Odysseus, trong hình ảnh người vợ chung thủy chờ chồng. Tuy nhiên, các nghiên cứu về giới chỉ ra một diện mạo hoàn toàn khác của người phụ nữ này. Sau khi Odysseus rời Ithaca để tham gia cuộc chiến thành Troy rồi biệt tích suốt 20 năm, nhiều quý tộc tin rằng nhà vua đã chết. Họ kéo đến cung điện cầu hôn Penelope hòng tranh giành ngai vàng. Theo nhà nghiên cứu Valentine Baretta (Đại học British Columbia, Canada), Penelope lúc đó không hề thụ động hay yếu đuối; bà cố gắng tận dụng 'sức mạnh thao túng thầm lặng'. Bằng cách viện cớ phải hoàn thành tấm vải liệm dành cho cha chồng, Penelope trì hoãn những lời cầu hôn bằng cách dệt vải rồi bí mật tháo ra vào ban đêm.
Valentine nhận định: “Penelope đã tận dụng chính những giới hạn mà xã hội phụ hệ áp đặt lên phụ nữ để đánh lừa đối thủ. Thay vì đối đầu trực diện, bà biến sự cam chịu thành một hình thức phản kháng hiệu quả”. Phân tích của các chuyên gia trên Le Monde cũng chỉ ra cách mà quyền lực của Penelope được xây dựng. Theo PGS Véronique Mehl, Đại học Poitiers (Pháp), trong các bữa tiệc của nhóm cầu hôn, Penelope thường xuất hiện phía sau vách ngăn hoặc ở tầng trên. Vị trí này biến bà thành một người quan sát, kiểm soát diễn biến mà không cần trực tiếp xuất hiện ở trung tâm.
Lydie Bodiou, PGS Lịch sử cổ đại Đại học Poitiers (Pháp), cũng cho rằng Penelope đã không ít lần thể hiện “metis” (trí thông minh mưu lược) - một phẩm chất thường gắn liền với Odysseus - để cai trị trong thời gian chồng vắng mặt. Điều này cho thấy sự dũng cảm và năng lực lãnh đạo không bị giới hạn bởi giới tính, mà là một phẩm chất có thể tìm thấy ở bất kỳ ai có ý chí và trí tuệ. Ngay cả khi Odysseus trở về sau 20 năm lưu lạc, Penelope vẫn không lập tức chấp nhận chồng. Bà thử thách người đàn ông trước mặt bằng chiếc giường bí mật mà chỉ hai người biết rõ. Đây là lời khẳng định rằng chỉ một người ngang tầm trí tuệ mới có thể trở thành bạn đời của bà.
Athena và các nữ thần quyền năng
Bên cạnh Penelope, Athena – nữ thần trí tuệ và chiến tranh – cũng được tái hiện như một chiến lược gia đầy quyền năng. Bà là người điều khiển các sự kiện từ trong bóng tối, tác động đến hội đồng các vị thần để xoay chuyển số phận của Odysseus. Athena hiện lên với sự tự tin và mưu lược, là minh chứng cho việc quyền lực nữ giới có thể định hình toàn bộ tiến trình lịch sử và vận mệnh của người anh hùng. Các nhân vật nữ trong Odyssey còn đóng vai trò là những tấm gương phản chiếu sự đa dạng của thân phận phụ nữ. Từ Eurycleia – người nhũ mẫu trung thành, biểu tượng cho sự tận tụy và khả năng nhận biết bản chất con người, đến những nữ nô lệ bị tước đoạt quyền tự quyết, tất cả tạo nên một bức tranh đa diện về xã hội Hy Lạp phụ quyền. Cách Nolan không tình dục hóa các nhân vật nữ mà tập trung vào hành động và tính cách của họ, được các nhà nghiên cứu đánh giá là một bước tiến quan trọng trong việc tôn trọng tính đa chiều của nhân vật.
Nữ giới kiến tạo nam tính của Odysseus
Một khía cạnh then chốt khác trong việc phân tích nữ quyền ở Sử thi Odyssey là cách các nhân vật nữ tham gia trực tiếp vào việc xây dựng và thử thách bản dạng nam tính của Odysseus. Cả hai PGS lịch sử chia sẻ với Le Monde đồng tình rằng “nam tính” của Odysseus không tự nhiên mà có. Nó được hình thành và tôi luyện thông qua sự tiếp xúc với phụ nữ, từ hoàng hậu cho đến những nữ thần và phù thủy. Phụ nữ không chỉ là những rào cản trên đường về, mà là những thực thể nắm giữ quyền năng thay đổi căn tính của người anh hùng.
Tiên nữ Calypso, con gái của Titan Atlas, và Circe, con gái của thần Mặt Trời Helios và nữ thần biển Perse, là hai ví dụ điển hình về sức mạnh nữ giới có khả năng tác động tới nam giới một cách trực diện. Calypso vừa giữ chân Odysseus bằng sự quyến rũ vừa thách thức các chuẩn mực kép của các nam thần. Bà vạch trần tiêu chuẩn kép về đạo đức trong thế giới thần thoại Hy Lạp: Trong khi các thần nam tự do yêu đương, các nữ thần lại bị phán xét khắt khe. Điều này phản chiếu những xung đột về đạo đức và sự kỳ vọng khác nhau giữa nam và nữ trong xã hội.
Circe lại thể hiện một loại quyền lực mang tính hủy diệt và biến đổi. Bằng phép thuật, bà có thể biến những người đàn ông thành thú vật, biểu hiện của việc tước đoạt lý trí và kiểm soát thể xác. Trong nghiên cứu 'The Character of Circe in The Odyssey' (Tạm dịch: Nhân vật Circe trong Sử thi Odyssey), TS McClymont đánh giá Circe là một nhân vật mang tính đe dọa về mặt tình dục và xã hội. Bà đã phá vỡ các vai trò truyền thống của phụ nữ để thực hiện quyền kiểm soát tuyệt đối trong không gian của mình. Sức mạnh của bà khiến Odysseus bị mê hoặc đến mức quên đi mục tiêu ban đầu, cho thấy quyền năng nữ giới có thể tác động sâu sắc đến tâm trí nam giới.
Sức mạnh của các Siren – sinh vật nửa người nửa chim trong thần thoại Hy Lạp – cũng nằm trong dòng chảy này. Khi họ sử dụng giọng hát và vẻ đẹp như một loại vũ khí để lôi kéo những thủy thủ vào sự diệt vong. Sự đối lập giữa vẻ đẹp mê hồn và kinh tởm của những xác chết xung quanh họ tạo nên một hình ảnh đầy quyền lực về sự cám dỗ. Nó buộc Odysseus phải đối mặt với những giới hạn của sự tự chủ và sức mạnh của bản năng.
Nolan cũng khéo léo lồng ghép sự tổn thương của người hùng thông qua cách anh tương tác với phụ nữ. Odysseus không phải là một chiến binh bất bại; anh là một con người đầy thương tổn, người thường xuyên nghi ngờ bản thân và sứ mệnh của mình. Trong những khoảnh khắc yếu lòng nhất, chính sự hiện diện hoặc hình bóng của những người phụ nữ là động lực hoặc bài kiểm tra để anh vượt qua. Sức sống 3.000 năm của 'Odyssey' vẫn tiếp tục được khám phá qua những lăng kính hiện đại, và bản chuyển thể của Nolan hứa hẹn mang đến một cuộc đối thoại mới về vai trò của phụ nữ trong sử thi cổ điển.
