Áo Dài Hà Nội: Hành Trình Từ Thời Chiến Đến Hòa Bình Và Đổi Mới
Với thế hệ chúng tôi, lớn lên trong ánh đèn dầu thời sơ tán và trải qua mười năm chống chiến tranh phá hoại miền Bắc, rồi trưởng thành trong thời bao cấp đầy gian nan, tà áo dài vẫn luôn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của các mẹ, các chị và chính chúng tôi.
Ký ức Hồ Gươm thời bình và bước ngoặt chiến tranh
Trước năm 1965, Hà Nội hiện lên với vẻ đẹp thanh bình, “xanh xanh liễu rủ mặt Hồ Gươm”. Mỗi lần mẹ dắt tôi đi bát phố Bờ Hồ, cha phải chờ mẹ trang điểm khá lâu theo mốt thời ấy: tóc tết đôi sam hoặc thả dài, mái chải lật, cặp chiếc cặp ba lá làm duyên. Ra phố dạo chơi ngày chủ nhật, phụ nữ đều mặc áo dài, biến cả Bờ Hồ thành một vườn hoa lộng lẫy với sắc màu rực rỡ xen lẫn cây xanh bóng mát.
Quầy hoa tươi đối diện hiệu ảnh Quốc Tế lúc nào cũng tấp nập người mua hoa lay ơn, hồng, thược dược. Tôi mặc váy lụa trắng, cài nơ hồng trên tóc, tung tăng chạy nhảy và thích nhất là được ăn kem Tràng Tiền mát lạnh, thơm mùi hạt cốm dẻo làng Vòng. Đó là kỷ niệm cuối cùng vui chơi ở Bờ Hồ trước khi Hà Nội bước vào cuộc chiến chống không quân Mỹ ném bom.
Thời chiến: Áo dài nhường chỗ cho tinh thần kiên cường
Khi chiến tranh ập đến, mẹ tôi và các mẹ, các chị khác xếp áo dài lụa vào tủ. Tinh thần “Tất cả vì miền Nam ruột thịt” thấm sâu vào đội quân tóc dài hậu phương. Trên đường phố, trong xí nghiệp, ngoài cánh đồng, chỉ thấy những màu áo xanh lơ, xanh thẫm, nâu non, gụ… cùng những nắp hầm cá nhân nổi trên hè phố.
Nếp sống thời chiến nhanh, gọn, kịp thời chống máy bay Mỹ đã tạo cho phụ nữ dáng vẻ mới: khỏe khoắn, tươi tắn dưới vành mũ sao vuông. Mười năm “Súng trên vai sao vuông đầu mũ”, phụ nữ Hà Nội dũng cảm chiến đấu và sản xuất, chờ ngày sum họp Bắc Nam.
Những tà áo dài hiếm hoi trong Tết Hòa bình đầu tiên
Sau chiến tranh, những tà áo dài màu thiên thanh, vàng nhạt, tím hoa cà… trở lại, bay bay trên đường phố trong Tết Hòa bình đầu tiên. Chúng tôi hân hoan lên xe điện, đón chờ giây phút giao thừa với ánh điện lung linh và pháo nổ tưng bừng – cái Tết của tuổi mười sáu không bao giờ quên!
Thời hậu chiến: Áo dài trong gian khó và niềm vui nhỏ
Đất nước thống nhất, Hà Nội đối mặt với khó khăn chồng chất thời hậu chiến. Áo sơ-mi vải ka-tê in hoa từ Sài Gòn đã là đẹp lắm. Chỉ khi đi hội diễn hay dự đám cưới, chị em mới mượn áo dài của nhau để diện.
Chị tôi ở đội văn nghệ tiểu khu phải gom góp tiết kiệm lương vài tháng mới may được áo dài ưng ý, sắm đôi guốc gỗ vẽ hoa cao gót để đi hội diễn khu Đống Đa. Ngày ấy, có được chiếc áo dài lụa in hoa thôi cũng là cả “vấn đề to” của gia đình, khi rau xanh hàng ngày phải xếp hàng dài trước quầy thực phẩm.
Kỷ niệm đáng nhớ với áo dài trong quân ngũ
Cuối năm 1980, khi đang học Trường Sĩ quan chính trị Bắc Ninh, tôi và các bạn ở đội văn nghệ Tiểu đoàn 9 được nghỉ hai ngày để về Hà Nội mượn áo dài biểu diễn kỷ niệm Ngày thành lập Quân đội 22/12. Đêm đó, trên hội trường rộn rã tiếng đàn, chúng tôi hát ca ngợi Tổ quốc và múa Lăm vông, những tà áo dài rực rỡ bên bộ quân phục gây ấn tượng sâu sắc với các bạn Lào. Hôm sau, chúng tôi lại mặc áo quân phục ra thao trường, vai áo nhuộm đầy đất đỏ núi Dạm.
Áo dài hồi sinh từ những năm 1990
Mãi đến thập niên 1990, áo dài mới trở lại trong công sở vào những ngày lễ hội như 30/4, 10/10. Phố Phùng Khắc Khoan trở thành “phố vải” với các cửa hàng chất ngất lụa Vạn Phúc, tơ tằm. Lụa Thái Tuấn cải tiến hoa văn được người trung tuổi ưa chuộng, trong khi giới trẻ thích lụa trơn in hoa văn sơn mài từ Sài Gòn với họa tiết hiện đại, bắt mắt.
Phố Cầu Gỗ là điểm may áo dài được tín nhiệm, dù phố Lương Văn Can có nhiều cửa hiệu lâu đời của làng Trạch Xá. Một số người còn đi công tác Huế để may áo dài “dáng Huế”. Tôi chọn may áo dài bằng lụa vẽ sơn mài phối màu trên nền trắng, diện trong lễ hội 20/10 rồi ra Hồ Tây chơi, ăn bánh tôm, cảm giác nhẹ tênh, lâng lâng như được ai nâng lướt trên phố vui.
Áo dài trong thời kỳ đổi mới và hướng tới Đại lễ 1000 năm
Từ năm 2000, Hà Nội bừng dậy sức sống mới hướng tới Đại lễ 1000 năm Thăng Long. Áo dài ngày càng đẹp hơn với chất liệu phong phú: gấm, the, tơ tằm, lụa…, hoa văn cải tiến tinh tế. Áo dài cho mọi lứa tuổi, đi lễ hội, du lịch trong và ngoài nước đã trở thành nếp sinh hoạt quen thuộc của phụ nữ Việt.
Hồ Gươm xanh màu lục thủy càng đẹp hơn với những tà áo dài trắng, vàng dịu, tím Huế, đỏ tươi in hình sao vàng trên ngực. Tôi có thói quen đạp xe đến Hồ Gươm ngắm các cháu thả tà áo trong nắng gió, càng yêu hơn vẻ đẹp thanh thoát, dịu dàng của phụ nữ Việt.
Di sản gia đình và vai trò “đại sứ” văn hóa
Năm 2016, kỷ niệm 30 năm đổi mới, tôi cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam mượn chiếc áo dài trắng vẽ hoa sơn mài may lần đầu tiên, nay nó vẫn làm “đại sứ” trình diễn tại bảo tàng. Mẹ tôi giữ chiếc áo dài màu phấn hồng xưa và may thêm áo bằng lụa the màu rêu. Dù đã qua bao gian nan, mái tóc mây xưa điểm bạc, áo dài vẫn tôn lên dáng vẻ nền nã, duyên dáng của mẹ.
Cuối năm đó, mẹ mặc áo dài đi biểu diễn ở quận Hai Bà Trưng, các cụ vẫn khen: “Bà có phom người mặc áo dài đẹp quá!”. Thời gian theo mùa đi mãi, nhưng áo dài đẹp tinh tế, thanh lịch, chở cả hồn dân tộc Việt vào nếp áo, sẽ mãi trường tồn cùng năm tháng.
