GS Nguyễn Thúc Hào (1912-2009) là một trong hai nhà toán học đầu tiên được Nhà nước công nhận chức danh giáo sư đại học của Việt Nam. Ông là hiệu trưởng đầu tiên của Trường đại học Sư phạm Vinh, đảm nhiệm cương vị này trong khoảng 15 năm (1959-1974). Với những cống hiến to lớn cho giáo dục và khoa học, nhiều ý kiến cho rằng ông xứng đáng được đặt tên cho một con đường tại TP.Vinh hoặc Hà Nội.
Thân thế và gia đình khoa bảng
GS Nguyễn Thúc Hào sinh tại huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, trong một dòng họ nổi tiếng về truyền thống khoa bảng. Ông nội là cụ Nguyễn Thúc Kiều, cử nhân Nho học, từng là thầy dạy của chí sĩ Phan Bội Châu. Cha ông là cụ Nguyễn Thúc Dinh, đỗ Phó bảng và giữ chức Thượng thư Bộ Lại triều Nguyễn, tương đương Bộ trưởng Bộ Nội vụ ngày nay.
Năm 1924, Nguyễn Thúc Hào thi đỗ thủ khoa vào Trường Quốc học Huế, cùng kỳ thi đó, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đỗ á khoa. Từ mái trường này, hai người trở thành bạn thân và đồng hành trong học tập cũng như công việc suốt nhiều năm sau. Năm 1925, ông chuyển ra Hà Nội theo học Trường Trung học Albert Sarraut.
Hành trình du học và sự nghiệp khoa học
Năm 1929, ông sang Pháp, thi đỗ tú tài toán tại Aix-en-Provence. Sau thời gian học dự bị tại Trường Saint-Louis danh tiếng ở Paris, ông chuyển xuống miền Nam nước Pháp để theo học Trường đại học Khoa học Marseille, bên bờ Địa Trung Hải.
Sau 4 năm học tập, ông hoàn thành xuất sắc chương trình với 6 chứng chỉ gồm: Toán học đại cương, Giải tích toán học, Vật lý đại cương, Cơ học lý thuyết, Cơ học chất lỏng và Thiên văn học. Bên cạnh đó, ông còn hoàn thành luận văn cao học (tương đương trình độ thạc sĩ ngày nay) về một đề tài thuộc lĩnh vực hình học và cơ học.
Nhà quản lý giáo dục đại học hàng đầu
Năm 1935, Nguyễn Thúc Hào trở về nước, giảng dạy môn toán tại Trường Quốc học Huế. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được chính quyền cách mạng giao đảm nhiệm cương vị Giám đốc Vụ Trung học Trung bộ. Không lâu sau, ông được điều ra Hà Nội giữ chức Tổng thư ký kiêm Giám đốc Trường đại học Khoa học Hà Nội - tiền thân của Trường đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong thời gian lãnh đạo nhà trường, ông đã mời nhiều nhà khoa học hàng đầu tham gia giảng dạy, tiêu biểu như GS Tạ Quang Bửu và GS Ngụy Như Kon Tum phụ trách vật lý, GS Hoàng Xuân Hãn giảng dạy toán học.
Năm 1954, GS Nguyễn Thúc Hào được bổ nhiệm giữ chức Phó hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm Hà Nội, cùng Hiệu trưởng là GS Phạm Huy Thông lãnh đạo một trong những cơ sở đào tạo giáo viên đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Đến năm 1959, ông trở về quê hương Nghệ An để đảm nhận cương vị Hiệu trưởng đầu tiên của Trường đại học Sư phạm Vinh (nay là Trường đại học Vinh). Trong suốt 15 năm (1959–1974), ông đã gắn bó với nhà trường, từ những ngày đầu còn vô cùng sơ khai đến khi trở thành một trung tâm đào tạo giáo viên và nghiên cứu khoa học quan trọng của cả nước.
Trong bối cảnh chiến tranh chống Mỹ ác liệt, Trường đại học Sư phạm Vinh là trường đại học tiền tuyến của miền Bắc xã hội chủ nghĩa, nằm trên địa bàn tuyến lửa Khu Bốn. Dưới sự lãnh đạo của GS Nguyễn Thúc Hào, nhà trường vẫn duy trì hoạt động đào tạo, nghiên cứu, góp phần cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành giáo dục và đất nước.
Nhà hoạt động xã hội uy tín
Bên cạnh sự nghiệp giáo dục, GS Nguyễn Thúc Hào còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội. Ông là đại biểu Quốc hội 3 khóa liên tiếp (II, III và IV), Phó chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Nghệ An và Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hữu nghị Việt - Pháp.
Không chỉ là một nhà quản lý, ông còn trực tiếp tham gia biên soạn nhiều giáo trình đại học, dịch hàng chục tác phẩm toán học kinh điển từ tiếng Nga, tiếng Anh và tiếng Pháp, góp phần đặt nền móng cho việc giảng dạy toán học hiện đại ở Việt Nam.
Di sản và đề xuất đặt tên đường
Trong suốt sự nghiệp giảng dạy, ông đã đào tạo nhiều thế hệ học trò xuất sắc, trong đó có những nhà khoa học hàng đầu như Hoàng Tụy, Nguyễn Văn Hiệu, Phan Đình Diệu, Nguyễn Văn Đạo và Văn Như Cương. Nhiều học sinh của ông tại Trường Quốc học Huế sau này cũng trở thành những tên tuổi lớn của văn học, nghệ thuật Việt Nam như Tố Hữu và Huy Cận.
GS Nguyễn Thúc Hào qua đời ngày 9.6.2009 tại Bệnh viện Hữu nghị, Hà Nội, khép lại hơn nửa thế kỷ cống hiến cho nền giáo dục và khoa học nước nhà. Với những đóng góp to lớn, ông được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, gồm Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, hạng Ba; Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Nhất.
Là một trong những người đặt nền móng cho giáo dục đại học và nền toán học hiện đại Việt Nam, di sản lớn nhất mà GS Nguyễn Thúc Hào để lại không chỉ là những công trình khoa học, những cương vị lãnh đạo hay các phần thưởng cao quý, mà còn là tư tưởng giáo dục, tinh thần tận tụy và nhiều thế hệ trí thức đã trưởng thành từ sự dìu dắt của ông.
Với những cống hiến đặc biệt đối với sự nghiệp giáo dục và khoa học, cũng như những dấu ấn sâu đậm tại Nghệ An và Hà Nội, GS Nguyễn Thúc Hào hoàn toàn xứng đáng được đặt tên cho một tuyến đường tại TP.Vinh hoặc Hà Nội. Việc vinh danh ông bằng một con đường mang tên mình sẽ không chỉ là sự ghi nhận đối với một nhà giáo, nhà khoa học lớn, mà còn góp phần giáo dục truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và khơi dậy niềm tự hào về những trí thức đã cống hiến trọn đời cho đất nước.
