Hướng tới phát triển bền vững, tỉnh Ninh Bình đang tập trung hoàn thiện hồ sơ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận khu "Cảnh quan văn hóa-sinh thái Voọc mông trắng Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc" là Di sản thế giới. Quần thể này hội tụ các giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất Karst, đa dạng sinh học đặc hữu và lịch sử-văn hóa lâu đời. Việc định danh không chỉ khẳng định vị thế mà còn là bước đi chiến lược nhằm bảo tồn nghiêm ngặt di sản, tạo sự hài hòa giữa gìn giữ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế-xã hội.
Di sản thiên nhiên nguyên sơ giữa Cố đô
Quần thể cảnh quan văn hóa-sinh thái Voọc mông trắng Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc (Ninh Bình) rộng 11.000ha được ví như một "bảo tàng sống" lưu giữ dấu ấn địa chất từ kỷ Pleistocene (bắt đầu khoảng 2,6 triệu năm trước), đồng thời là "ngôi nhà cuối cùng" của loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp là Voọc mông trắng. Để hồ sơ đệ trình UNESCO có sức thuyết phục, chính quyền địa phương, các chuyên gia và nhà khoa học đang nỗ lực nhận diện, giải mã những giá trị nguyên bản về đa dạng sinh học bằng minh chứng khoa học và thực tiễn sinh động.
"Bảo tàng" địa chất Karst
Quần thể Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc là không gian tự nhiên mang giá trị đặc thù về địa chất và sinh thái. Điểm nhấn là vùng đất ngập nước Vân Long, được mệnh danh "vịnh không sóng" với các khối núi đá vôi phân bố độc lập, như những "hòn đảo lục địa" giữa vùng trũng ngập nước. Sự khác biệt cốt lõi so với các vùng núi đá vôi thông thường là sự tương tác năng động giữa địa hình Karst và hệ sinh thái đất ngập nước, tạo nên mô hình cảnh quan hiếm gặp trong khu vực nhiệt đới, làm nền tảng cho hệ sinh thái đa dạng.
Theo hồ sơ đề cử, không gian di sản được khoanh vùng khoảng 11.000ha, bao quát các sinh cảnh cốt lõi, đảm bảo tính toàn vẹn của hệ sinh thái Karst. Ninh Bình tự hào là một trong số ít khu vực ở Đông Nam Á còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn chuỗi tiến hóa sinh thái liên tục từ kỷ Pleistocene đến hiện đại.
Tiến sỹ La Thế Phúc, Viện Nghiên cứu Địa chất và Khoáng sản ứng dụng, cho biết các phát hiện mới đang mở ra dư địa nghiên cứu khổng lồ. Cuối năm 2024, các nhà địa chất và khảo cổ đã khảo sát tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, xác lập nhiều điểm di sản địa chất nổi trội, đặc biệt là phát hiện mới các điểm di sản địa chất chứa di sản văn hóa, di tích tiền sử trong hệ thống hang động và mái đá vôi.
Hệ thống hang động tại Tam Chúc cũng mang giá trị địa chất độc bản. Trải qua hàng triệu năm kiến tạo, nước mưa hòa tan đá vôi tạo nên những tuyệt tác kiến trúc dưới lòng đất. Bà Nguyễn Thị Mai Hương, Viện Khảo cổ học, nhận định hệ thống hang động Karst tại Tam Chúc thể hiện sự đa dạng về hình thái, nguồn gốc và cấu trúc, đặc biệt là thạch nhũ dạng răng cưa cực kỳ hiếm gặp. Với hàng chục hang động, quần thể này hiện diện như một "bảo tàng" địa chất-khảo cổ học tự nhiên ngoài trời, có tiềm năng vô giá trong giáo dục và nghiên cứu.
Sự hồi sinh kỳ diệu của loài linh trưởng
Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp hạng cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ của IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Việc gìn giữ và phục hồi thành công loài này mang tính biểu tượng, khẳng định giá trị đa dạng sinh học nổi bật toàn cầu của khu vực đề cử.
Theo hồ sơ bảo tồn, khoảng 87% quần thể Voọc mông trắng ngoài tự nhiên phân bố tại Ninh Bình và các khu rừng giáp ranh. Tại Vân Long, từ khoảng 40 cá thể trước năm 2000, nay đã tăng lên trên 250 cá thể nhờ nỗ lực của các cấp, ngành, tổ chức bảo vệ động vật hoang dã và người dân.
Tiến sĩ Hoàng Văn Lâm, Giám đốc quốc gia FFI tại Việt Nam, cho biết tổng quy mô quần thể tại Vân Long khẳng định nơi đây không chỉ là nơi lưu giữ quần thể lớn nhất mà còn là "nguồn gene" cho sự phục hồi của loài. Khu vực Kim Bảng là nơi cư trú của quần thể lớn thứ hai thế giới với khoảng 120-150 cá thể. Gần đây, tại rừng phòng hộ Đồng Thái, các chuyên gia ghi nhận quần thể lớn thứ ba với 37 cá thể. Sự gia tăng về số lượng và phạm vi phân bố cho thấy xu hướng phục hồi tích cực.
Chuyên gia bảo tồn linh trưởng Tilo Nadler, người gắn bó với Trung tâm Cứu hộ linh trưởng nguy cấp (EPRC), chia sẻ Trung tâm hiện có 2 khu bán hoang dã lớn để các loài Voọc và vượn học kỹ năng sinh tồn, tăng khả năng sống sót trong tự nhiên. Năm 2025, Trung tâm đã cứu hộ 18 cá thể và có 19 cá thể non được sinh ra.
Ông Đỗ Văn Tĩnh, Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng Ninh Bình, cho biết lực lượng Kiểm lâm đã kiên trì bám rừng, kiểm soát chặt các nguy cơ tác động đến sinh cảnh. Các giải pháp đồng bộ từ ngăn chặn bẫy bắt, kiểm soát khai thác tài nguyên đến hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho người dân vùng đệm đã phát huy hiệu quả.
Việc phục hồi quần thể Voọc mông trắng tại Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc không chỉ là điểm sáng trong bảo vệ đa dạng sinh học quốc gia mà còn là bằng chứng khoa học cốt lõi, điều kiện tiên quyết để không gian di sản này tự tin hướng tới mục tiêu được UNESCO vinh danh là Di sản thế giới.
