Nửa thế kỷ kể từ ngày vinh dự mang tên Bác, Thành phố Hồ Chí Minh đã thay đổi mạnh mẽ với những tuyến metro, khu đô thị mới và nhịp sống ngày càng hối hả. Với nhiều người cầm bút lâu năm, sức hấp dẫn của thành phố không chỉ nằm ở diện mạo hiện đại mà còn ở những lớp ký ức được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Môi trường văn hóa nuôi dưỡng sáng tạo
Hơn nửa thế kỷ sau ngày đặt chân đến TP.HCM, thành phố này vẫn là nguồn cảm hứng chưa bao giờ cạn trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh. Điều đó thể hiện rõ trong Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo, tác phẩm mới nhất của ông. Cuốn sách đánh dấu sự trở lại của Thiều, Tường và Mận - ba nhân vật quen thuộc trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh - nhưng lần này được đặt trong một bối cảnh hoàn toàn khác: TP.HCM thập niên 1980.
Đó là thành phố của những con hẻm đông đúc ở quận 5, quận 6, những mái nhà quây quanh giếng trời chung, những tiệm tạp hóa nhỏ dưới chân cầu Bình Tiên hay cây cầu Palikao nay chỉ còn trong ký ức. Một thành phố còn nhiều thiếu thốn nhưng đậm đặc tình người, nơi những đứa trẻ từ quê lên phố vừa đối diện mặc cảm nghèo khó vừa học cách trưởng thành giữa vòng tay của cộng đồng.
Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh cho biết: "Tôi đến thành phố này từ năm 1973, từng tắm mình trong không khí những năm 70-80 nên khi đưa các nhân vật Thiều, Tường, Mận từ quê lên thành phố, mọi thứ đều rất 'thuận tay'. Cảnh vật, nhịp sống, cả cách người ta cư xử với nhau... tất cả nằm sẵn trong đầu. Nhà văn mỗi khi viết truyện đều khai thác kinh nghiệm sống của mình như một tài nguyên quý giá."
Có lẽ vì vậy mà TP.HCM trong văn chương Nguyễn Nhật Ánh không chỉ là bối cảnh. Thành phố hiện lên như một nhân vật sống động với những ký ức được chưng cất từ chính trải nghiệm của tác giả. Những đổi thay của đô thị, nhịp sống của người dân hay những câu chuyện nhỏ bé trong đời thường đều trở thành chất liệu cho các trang viết.
Chia sẻ với Tri Thức - Znews, nhà văn cho biết phần lớn cuộc đời ông gắn với TP.HCM. Đây là nơi ông trưởng thành, làm việc, lập gia đình và xây dựng sự nghiệp cầm bút. Bên cạnh các tác phẩm viết về quê hương Quảng Nam, nhiều cuốn sách nổi tiếng của ông cũng lấy bối cảnh thành phố như Nữ sinh, Bồ câu không đưa thư, Buổi chiều Windows, Phòng trọ ba người, Còn chút gì để nhớ, Con chim xanh biếc bay về hay bộ truyện Kính vạn hoa.
"Nhà văn nào cũng vậy, sống ở vùng đất nào thì vùng đất đó sẽ trở thành nguyên liệu và chất xúc tác mang lại cảm hứng sáng tạo", ông nói. Không chỉ mang đến chất liệu sáng tác, TP.HCM còn tạo nên môi trường văn hóa thuận lợi cho người viết. Theo nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, thành phố hội tụ nhiều nhà xuất bản, hội sách, hoạt động giao lưu văn hóa và hệ sinh thái xuất bản sôi động, giúp các nhà văn có điều kiện kết nối với đồng nghiệp và độc giả. "TP.HCM chính là chất xúc tác và nguồn cảm hứng sáng tạo rất lớn đối với sự nghiệp của tôi", nhà văn khẳng định.
Một thành phố cần được gìn giữ bằng ký ức
Hơn 30 năm sưu tầm sách báo cũ, ảnh tư liệu và theo đuổi các công trình viết về TP.HCM, tác giả bộ sách Sài Gòn - Chuyện đời của phố cho rằng một đô thị muốn phát triển bền vững cần hiểu rõ lịch sử hình thành của chính mình. Theo ông, ký ức không đơn thuần là hoài niệm về những gì đã mất. Đó là cách để con người nhận diện những giá trị đã làm nên lối sống, cách ứng xử và bản sắc của thành phố qua nhiều thế hệ. "Một đô thị không có ký ức giống như một con người không nhớ gì về nơi mình sinh ra, lớn lên và cách mình trưởng thành ra sao", ông nói.
Trong ký ức của tác giả Phạm Công Luận, TP.HCM những thập niên trước hiện lên qua những điều rất nhỏ. Đó là thời kỳ chiến tranh khiến nhiều người từ các vùng quê đổ về thành phố kiếm sống. Cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng tình làng nghĩa xóm và sự tử tế trong cách cư xử lại hiện diện ở khắp nơi. Ông nhớ những câu chuyện được người quen kể lại về cách người ở thành phố này đối đãi với người lạ. Trời mưa, chủ các cửa tiệm sẽ mang ghế ra mời khách trú mưa ngồi nghỉ. Trẻ con trong nhà được dạy phải kính trên nhường dưới, mời người lớn tuổi ngồi trước. Một người trong xóm nằm viện thì cả khu phố cùng đến thăm hỏi.
Những điều ấy không phải là những sự kiện lớn lao trong lịch sử thành phố nhưng lại góp phần tạo nên cái mà ông gọi là "nết" của TP.HCM. "Khi nhớ lại những câu chuyện đó, tôi thấy có gì đó xúc động như tìm lại được điều gì đã lẩn khuất rất lâu", ông chia sẻ. Theo tác giả Phạm Công Luận, trong quá trình đô thị hóa và phát triển, nhiều lớp ký ức của TP.HCM đã dần phai nhạt. Những khu xóm cũ biến mất, những địa danh quen thuộc thay đổi và nhiều thế hệ trẻ lớn lên trong một diện mạo thành phố hoàn toàn khác.
Tuy nhiên, ông cho rằng phát triển không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ quá khứ. Ngược lại, việc lưu giữ ký ức chính là cách để thành phố hiểu mình là ai giữa những biến chuyển không ngừng của thời đại. "Tôi luôn tin rằng một thành phố hay một đất nước trên con đường phát triển luôn cần ngoái lại nhìn, cần hiểu lịch sử của chính mình, hiểu về những gì đã tạo nên lối sống, tác phong làm việc, cung cách cư xử", ông nói. Với nhà văn, ký ức đô thị còn là "cái neo văn hóa" giúp các thế hệ kết nối với nhau. Những câu chuyện về một con đường cũ, một khu chợ đã mất hay một thói quen ứng xử đẹp không chỉ để nhớ về quá khứ, mà còn để truyền lại những giá trị đáng gìn giữ cho tương lai.
