Ông Nguyễn Cừ, nguyên Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Văn học, khẳng định một cuốn sách hay cần có bạn đọc, nhưng người làm sách không được phép chạy theo thị hiếu mà đánh mất chất lượng. Trong cuộc trò chuyện với ZNews, ông đã chia sẻ những trăn trở về nghề xuất bản trong thời kỳ Đổi mới và thời đại công nghệ số.
Giá trị nội dung và khả năng tiếp cận của sách
Nhìn lại thời kỳ Đổi mới, ông Nguyễn Cừ cho biết: "Sách vẫn chủ yếu được xem là công cụ học tập, nghiên cứu, vì thế quan điểm đưa sách ra thị trường, coi như một sản phẩm văn hóa có tính sinh lời, gặp nhiều ý kiến trái chiều." Ông luôn trăn trở làm sao để sách không chỉ là tài sản nằm trên giá mà phải sống động trong đời sống bạn đọc. "Nếu sách không bán được, không đến tay người cần, chúng ta sẽ không có nghề lâu dài, và như vậy cũng là thất bại trong việc truyền bá tri thức."
Khi thực hiện các bộ sách lớn như Tổng tập Văn học Việt Nam, ông và các cộng sự phải đặt ra những câu hỏi thực tế: sách dành cho ai, thư viện cần bao nhiêu, bạn đọc phổ thông muốn gì, và ngân sách nhà nước phải được sử dụng hiệu quả ra sao.
Bài toán thị trường và chất lượng
Trả lời câu hỏi về việc cân bằng giữa chất lượng và thị hiếu, ông Nguyễn Cừ nhấn mạnh: "Tôi luôn nhìn sách từ hai phía: giá trị nội dung và khả năng tiếp cận. Một cuốn sách hay nhưng không ai đọc thì không ý nghĩa, nhưng ngược lại, chạy theo thị hiếu rẻ tiền để bán được mà đánh mất phẩm chất văn hóa là điều không thể chấp nhận." Ông cho rằng nhiệm vụ của nhà xuất bản vừa phải tỉnh táo phát hiện những quan điểm sai trái, lệch lạc, vừa phải có bản lĩnh để khuyến khích sáng tạo mới mẻ, mang tính xây dựng. "Thẩm định không phải cấm đoán mà giúp tác giả hoàn thiện tác phẩm."
Quy trình biên tập: Khâu thẩm định là quan trọng nhất
Theo ông Nguyễn Cừ, khâu quan trọng nhất là thẩm định và biên tập, đặc biệt với những bản thảo ở "vùng xám" - vừa có ý tưởng tốt, triển vọng, nhưng lại bộc lộ một số tư tưởng chưa đúng. "Lúc này, trình độ và bản lĩnh của biên tập viên được đặt lên hàng đầu. Họ phải trân trọng cái đúng, nhưng cũng phải thẳng thắn phản biện cái sai để thuyết phục tác giả điều chỉnh." Với các bản thảo dịch, nếu có quan điểm không phù hợp, công tác biên tập cần có sự chọn lọc, chú thích rõ ràng.
Thực trạng biên tập viên trẻ rời nghề
Ông Nguyễn Cừ bày tỏ nỗi buồn khi nhiều biên tập viên trẻ rời nghề vì áp lực và thu nhập thấp: "Một biên tập viên thời nay phải đảm đương quá nhiều việc, từ khai thác bản thảo, biên tập, làm bìa, đến cả PR và bán sách. Áp lực 'nhiệm vụ kép' về tư tưởng và doanh thu khiến họ kiệt sức. Trong khi đó, thu nhập lại không tương xứng, khiến họ phải làm thêm nghề khác để mưu sinh." Ông cho rằng đây là vấn đề cần được các cấp quản lý và bản thân những nhà xuất bản quan tâm, cần có cơ chế đãi ngộ xứng đáng và một lộ trình đào tạo bài bản hơn.
Đào tạo biên tập viên: Trách nhiệm của nhà xuất bản
Theo ông, trách nhiệm đào tạo không thể chỉ giao cho các trường đại học. "Chương trình đại học mang tính tổng quan, trong khi biên tập lại đi vào chi tiết, từng trường hợp cụ thể. Vì vậy, bản thân nhà xuất bản phải có các khóa đào tạo nội bộ, cử biên tập viên đi thực tế tại các hội sách quốc tế để học hỏi." Các tổ chức xã hội như Hội Xuất bản Việt Nam cũng có thể đóng vai trò kết nối chuyên gia, tổ chức hội thảo về bản quyền và ứng dụng công nghệ số. Tuy nhiên, để Hội làm được điều này, cần có cơ chế rõ ràng trong Luật Xuất bản.
Công nghệ số và AI: Công cụ hỗ trợ, bản lĩnh con người quyết định
Ông Nguyễn Cừ cho rằng công nghệ số và AI là xu thế tất yếu. Biên tập viên không thể chỉ ngồi với bút và giấy, họ cần tích hợp công nghệ, sử dụng AI làm công cụ để nghiên cứu, rà soát thông tin. "Nhưng công cụ chỉ là công cụ, trí tuệ và bản lĩnh chính trị của người biên tập mới là yếu tố quyết định. Công nghệ giúp lọc 'sạn' về kỹ thuật, nhưng 'sạn' về tư tưởng, quan điểm phải do con người có bản lĩnh và tri thức mới phát hiện và xử lý được."
Yếu tố cốt lõi của một biên tập viên giỏi
Theo ông Nguyễn Cừ, biên tập viên giỏi cần "kiên định về chính trị, tỉnh táo về tư tưởng, sắc sảo về chuyên môn, và nhanh nhạy với thị trường". Họ phải là người có bản lĩnh để bảo vệ cái hay, cái đúng, nhưng cũng đủ tinh tế để góp ý, uốn nắn cái sai. "Nghề làm sách như chơi cờ, mỗi nước đi đều phải cân nhắc cả nghệ thuật và chiến thuật, nhưng kết quả cuối cùng không phải là chiến thắng cá nhân, mà là sách sống trong lòng bạn đọc."
Lời khuyên cho người trẻ
Ông nhắn nhủ các bạn trẻ: "Hãy yêu nghề, nhưng cũng phải thực tế. Hãy chấp nhận những khó khăn, áp lực như một phần của nghề nghiệp vinh quang nhưng đầy thử thách này. Đừng ngại học hỏi, đừng ngại va vấp. Quan trọng nhất là hãy giữ lửa đam mê và đạo đức nghề nghiệp." Ở tuổi này, hàng ngày ông vẫn đạp xe hàng chục cây số, thích đọc và sưu tầm truyện cười để sống vui, sống khỏe, buông bỏ những bon chen.
