Nghề đan lát vẫn âm thầm tồn tại trong nhiều gia đình người Vân Kiều, Pa Kô như một phần của nhịp sống thường ngày. Chiếc gùi đan trên lưng, theo họ vào rừng, lên rẫy được gọi là a chói. Từ cánh rừng vào từng nếp nhà, bao đời nay, tre, mây từ đại ngàn qua đôi bàn tay người Vân Kiều, Pa Kô dọc dãy Trường Sơn đã trở thành những vật dụng quen thuộc trong cuộc sống thường ngày.
Tri thức bản địa trong từng đường nan
Trong từng nếp đan của người nghệ nhân có kinh nghiệm ứng xử với rừng, ý thức gìn giữ thiên nhiên và những giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Người già đan để truyền nghề, có thêm thu nhập, còn lớp trẻ học những đường nan đầu tiên từ cha mẹ, ông bà để giữ nghề. Để có nguyên liệu, bà con thường lên rừng chọn những cây tre, cây mây vừa đủ tuổi.
Ông Thành nói: “Muốn có một chiếc gùi bền, cây tre phải đủ tuổi nhưng chưa được quá già. Cây mây phải mọc ở khu rừng ẩm, thân thẳng, sợi dẻo. Chặt nhầm một cây còn non là hỏng cả sản phẩm, lấy quá nhiều cũng đồng nghĩa với việc tự cắt đi nguồn nguyên liệu của những mùa sau”.
Rồi ông tiếp lời: "Người ngoài nhìn thì thấy các sản phẩm giống nhau, nhưng người làm nghề sẽ nhận ra ngay chiếc nào của người Vân Kiều, chiếc nào của người Pa Kô. Từ độ nghiêng của thân gùi, cách xử lý phần miệng cho đến kiểu đan đều có nét riêng. Đó không phải làm khác đi cho đẹp, mà vì mỗi cộng đồng có thói quen sử dụng khác nhau. Bao nhiêu đời nay vẫn truyền lại như thế".
Nghề đan lát – hơn cả một nghề thủ công
Trên hiên ngôi nhà sàn tựa lưng vào vách núi, bà Hồ Thị Hoa vừa thoăn thoắt chuốt nan vừa kể về công việc đã theo mình gần như suốt cuộc đời: "Ngày trước trong nhà cái gì cũng bằng tre với mây. Đi rẫy có gùi, đi suối có giỏ, đựng lúa cũng bằng mây tre. Lớn lên ai cũng biết chẻ nan, biết đan vài thứ để dùng. Bây giờ đồ nhựa nhiều rồi nhưng tôi vẫn thích dùng đồ mình làm. Nó nhẹ, bền, hỏng thì lại trở về với đất. Mỗi lần ngồi đan tôi lại nhớ cha mẹ ngày xưa cũng ngồi đúng chỗ này, cũng cặm cụi từ sáng đến tối. Nghề theo mình lâu quá rồi, bỏ thì thấy như thiếu một phần của cuộc sống".
Lời tâm sự của người phụ nữ ngoài sáu mươi tuổi không chỉ gợi nhớ về một nghề truyền thống. Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng lưu giữ ký ức của mình qua những vật dụng giản dị nhất. Ở nhiều nơi, lịch sử được ghi trong sách, trong bia đá hay những công trình đồ sộ. Còn với người Vân Kiều, Pa Kô, lịch sử hiện diện ngay trong chiếc gùi bạc màu theo năm tháng, trong lớp khói bếp đã hun đen từng sợi mây và trong những đôi bàn tay vẫn kiên nhẫn nối tiếp từng đường nan như cách cha ông họ đã làm từ hàng trăm năm trước.
Lưu giữ tri thức của núi rừng
Nếu chỉ nhìn một chiếc a chói đã hoàn thiện, ít ai hình dung phía sau nó là hàng chục công đoạn nối tiếp nhau, bắt đầu từ lúc người thợ đặt chân vào rừng cho đến khi chiếc gùi được treo lên giàn bếp "ăn khói". Điều làm nên giá trị của nghề đan lát Vân Kiều, Pa Kô nằm ở chỗ mỗi thao tác đều là kết quả của sự quan sát thiên nhiên được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Trong câu chuyện nghề, người thợ không nói đến những nguyên lý cơ học hay vật liệu học. Họ chỉ bảo nhau rằng tre phải đủ già để chịu lực, mây phải đủ dẻo để ôm lấy nhau, còn chiếc gùi muốn bền thì phải đan bằng ý nghĩ trước khi dùng đôi tay. Bởi vậy, nghề đan lát không chỉ tạo ra vật dụng sinh hoạt, nó còn lưu giữ một kho tri thức bản địa đặc sắc của cư dân Trường Sơn.
Ông Hồ Văn Ngải, ở xã Lìa, nói: "Nhiều người nghĩ cứ cầm nan lên là đan được, nhưng không phải. Khó nhất là dựng cái khung đầu tiên. Khung lệch thì đan đẹp mấy chiếc gùi cũng không đứng dáng. Với chiếc a chói, người thợ phải chọn được cây tre thật thẳng từ lúc còn ở trong rừng. Đem về lại hơ lửa cho tre chín, rồi mới chẻ, chuốt. Nan dày quá thì gùi nặng, mỏng quá thì không chịu được sức. Làm lâu năm rồi nhìn bằng mắt cũng biết phải chẻ đến đâu".
Chiếc gùi a chói – độc bản từ đôi bàn tay
Chiếc gùi (a chói) là vật dụng thân thuộc của đồng bào mỗi ngày lên rẫy. Có một chi tiết rất thú vị mà chỉ khi theo chân người dân bản chúng tôi mới nhận ra. Ấy là những chiếc gùi tuy cùng công dụng nhưng hiếm khi giống hệt nhau. Có chiếc thân tròn, có chiếc thuôn dài, chiếc dùng để gùi lúa, chiếc dành riêng gùi củi. Chiếc đựng lễ vật trong những dịp trọng đại của dòng họ, chiếc lại theo người phụ nữ lên nương mỗi ngày. Ngay cả phần miệng gùi cũng được xử lý khác nhau để phù hợp từng mục đích sử dụng. Điều đó khiến mỗi sản phẩm gần như là một độc bản, mang dấu ấn của chính người tạo ra nó.
Hơn 70 năm sống cùng nghề đan, ông Hồ Xuân Tham, ở xã La Lay, nói: "Làm cái gùi không phải cứ ngồi đan là xong. Thời gian chuẩn bị nguyên liệu còn nhiều hơn thời gian đan. Chỉ riêng chọn tre, lấy mây đã mất mấy ngày. Đan phần đáy xong mới lên thân, rồi làm miệng, nẹp và quai. Có khi gần ba ngày mới xong một chiếc a chói, nhưng nếu khách muốn làm đẹp hơn, kỹ hơn thì còn lâu nữa. Người làm nghề không ai vội được. Mình vội thì nhìn chiếc gùi sẽ biết ngay".
Để hoàn thành một sản phẩm, người thợ còn có một công đoạn đặc biệt là gác chiếc gùi lên giàn bếp. Khói bếp len lỏi từng ngày vào từng sợi tre, sợi mây, làm vật liệu khô dần, săn chắc hơn và chuyển sang màu nâu sẫm rất đặc trưng. Không cần bất kỳ loại hóa chất nào, thời gian và khói bếp đã trở thành chất bảo quản tự nhiên hiệu quả nhất. Người Vân Kiều, Pa Kô vẫn nói vui rằng, chiếc gùi ăn khói cũng giống con người, phải qua lửa mới đủ cứng cáp để đồng hành cùng cuộc sống.
Giữ nghề để giữ lấy một nếp sống
Trải qua bao đổi thay của cuộc sống, đồng bào nơi đây vẫn lặng lẽ giữ lấy nghề đan lát như giữ một phần “căn cước” của dân tộc mình. Suốt hơn 80 năm cuộc đời, ông Hồ Xuân Tham không còn nhớ chính xác mình đã đan bao nhiêu chiếc gùi. Chỉ biết rằng, từ năm 10 tuổi theo cha học nghề đến nay, cuộc đời ông gần như chưa từng rời khỏi những sợi mây, nan tre.
"Cha tôi dạy rằng, làm cái gùi cũng như làm người, phải chắc từ bên trong. Làm ẩu thì dùng vài bữa sẽ hỏng, làm cẩn thận thì theo mình 10 năm, 20 năm vẫn còn tốt. Tôi giữ nghề đan vì sợ mai này không còn ai biết làm nữa. Nếu lớp trẻ không học thì sau này muốn tìm một chiếc a chói đúng kiểu cũng khó", ông Tham bộc bạch.
Đó cũng là lý do ông Tham chọn tiếp tục đan gùi. "Ông bà, cha mẹ tôi đều biết đan. Lớn lên tôi cũng học để làm đồ dùng trong nhà. Sau này bà con thấy đan đẹp nên đặt mua. Mỗi chiếc gùi bán khoảng 200 nghìn đồng, làm thêm dây đeo thì được thêm ít tiền công. Nghề này không giàu được vì làm rất lâu mới xong một sản phẩm. Nhưng bỏ thì tiếc. Người khác nhìn vào thấy đó là cái gùi, còn mình nhìn thấy nghề của cha mẹ để lại", ông Tham nói.
Bảo vệ rừng để giữ nghề
Bà con đan gùi cũng giữ nguyên tắc riêng khi khai thác nguyên liệu. Họ chỉ chọn những cây tre, cây mây đã đủ tuổi, chừa lại cây non để tiếp tục sinh trưởng. Khi lấy mây, người dân thường phát dọn dây leo già cỗi để tạo khoảng trống cho mầm mới phát triển. Họ không gọi đó là bảo vệ đa dạng sinh học hay phát triển bền vững. Đơn giản bởi người dân hiểu rằng, nếu cánh rừng cạn kiệt thì nghề đan cũng sẽ mất theo. Mối quan hệ ấy tồn tại tự nhiên được truyền từ đời này sang đời khác.
Ông Hồ Văn Hiền, Phó Chủ tịch UBND xã La Lay, chia sẻ, địa phương đang từng bước khuyến khích người dân duy trì nghề truyền thống, gắn với phát triển du lịch cộng đồng và các sản phẩm thân thiện với môi trường. Đó không chỉ là hướng tạo thêm sinh kế mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô trong đời sống hiện đại.
