Con người tiền sử đã đối mặt với bức xạ Mặt Trời cực mạnh khi từ trường Trái Đất suy yếu, và bằng chứng khảo cổ mới cho thấy việc biết tự bảo vệ khỏi tia cực tím (UV) có thể là chìa khóa giúp Homo sapiens sống sót, trong khi người Neanderthal bị xóa sổ. Các nhà khoa học đã khám phá ra rằng tổ tiên chúng ta sử dụng đất hoàng thổ – một loại đất sét chứa oxit sắt – như kem chống nắng tự nhiên, đặc biệt là trong giai đoạn từ trường Trái Đất yếu đi cách đây 40.000 năm.
Làn da sẫm màu không phải để chống ung thư
Trái với quan điểm phổ biến, nghiên cứu mới công bố cho thấy làn da sẫm màu giàu melanin của tổ tiên không tiến hóa để ngăn ung thư da. Phân tích xu hướng ung thư da ở người Anglo-Celtic tại Úc cho thấy bệnh thường chỉ khởi phát sau độ tuổi sinh sản, nên áp lực chọn lọc tự nhiên không đến từ ung thư. Thay vào đó, melanin cao bảo vệ khỏi cháy nắng gây mất nước và bảo toàn folate cho thai nhi. Da sáng màu chỉ xuất hiện muộn, đến thời kỳ đồ sắt, khi con người di cư lên vĩ độ cao để hấp thụ UV tổng hợp vitamin D.
Kem chống nắng từ đất hoàng thổ
Dù có làn da tối ưu, người cổ đại vẫn cần biện pháp chủ động. Đất hoàng thổ chứa oxit sắt có khả năng khuếch tán UV hiệu quả. Thực nghiệm năm 2015 chứng minh hạt đất càng mịn thì chỉ số SPF càng cao. Đáng chú ý, cư dân hang Qafzeh (Israel) đã vận chuyển đất hoàng thổ mịn từ cách xa 60 km, bỏ qua nguồn địa phương, cho thấy họ có hiểu biết thực nghiệm về khả năng chống nắng của khoáng chất này.
Sự kiện Laschamp và sự tuyệt chủng của người Neanderthal
Khoảng 40.000 năm trước, lượng đất hoàng thổ sử dụng tăng đột biến, trùng với sự kiện Laschamp – khi từ trường Trái Đất suy yếu trong 300 năm, để lọt lượng lớn tia UV. Đây cũng là thời điểm người Neanderthal tuyệt chủng. Giới chuyên gia suy đoán rằng người Neanderthal, vốn chỉ khoác da thú lỏng lẻo, không có trang phục may khít và kem chống nắng như Homo sapiens, nên dễ bị tổn thương bởi bức xạ. Trong khi đó, tổ tiên chúng ta kết hợp quần áo may từ da thú bằng kim xương và đất hoàng thổ để vượt qua khủng hoảng.
Bài học cho hiện tại
Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ da khỏi tia UV, đặc biệt khi tỷ lệ ung thư da toàn cầu gia tăng. Theo các nhà khoa học, khả năng thích ứng của người cổ đại là minh chứng cho sự sáng tạo và kiên cường của loài người trước biến đổi môi trường.
