Đến Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, hầu hết du khách thường hỏi về nghĩa địa có mộ "vua săn voi", về những huyền thoại săn voi lẫy lừng. Nhưng ít ai biết, nghĩa địa này không chỉ là nơi yên nghỉ của tù trưởng Y Thu Knul, mà còn có mộ của nhiều Gru - chiến binh săn voi (theo người Ê Đê). Gru không nổi tiếng bằng "vua săn voi", nhưng chính họ đã góp phần tạo nên cả một thời kỳ huy hoàng của nghề săn voi ở đại ngàn Tây nguyên.
Nghĩa địa Gru dành cho những thợ săn voi xuất sắc nhất
Theo chỉ dẫn chắp vá của người dân địa phương, tôi lần theo con đường đất đỏ dẫn vào khu nghĩa địa. Nơi chôn cất của các Gru không bảng tên, không cổng vào rõ ràng, chỉ có hàng rào thép gai phủ kín dây leo như cố tình ngăn cách thế giới người sống với cõi đã khuất. Phải cúi người len qua những khoảng hở giữa dây thép và bụi cây mới vào được nghĩa địa.
Nắng trưa Tây nguyên vẫn hầm hập phía sau lưng, nhưng ngay khi bước vào bên trong, cảm giác lạnh buốt chạy dọc sống lưng. Không gian tĩnh lặng đến mức mỗi bước chân đều trở nên dè dặt. Trước mắt tôi là hàng trăm ngôi mộ nằm rải rác trên khoảng đất rộng, không theo bất kỳ hàng lối nào. Có ngôi dựng thành hình tháp, có ngôi giống một căn nhà sàn thu nhỏ, có ngôi đã phủ đầy cỏ, cũng có ngôi sơn màu vàng chóe... Mỗi kiến trúc như giữ lại một câu chuyện riêng của người đã khuất.
Từ mộ 'vua săn voi' đến mộ những Gru vô danh
Có thể khẳng định ngôi mộ cổ nhất và nổi tiếng nhất ở nghĩa địa này thuộc về Y Thu Knul - vị tù trưởng được xem là người khai mở nghề săn và thuần dưỡng voi rừng ở Buôn Đôn. Tương truyền, ông từng dâng voi trắng cho vua Xiêm (Thái Lan ngày nay) và được phong danh hiệu Khunjunob, được hiểu là "vua săn voi". Mộ của ông không quá đồ sộ nhưng mang dấu ấn kiến trúc M'Nông - Lào, với những khối hình chắc khỏe và họa tiết giản dị.
Ngay bên cạnh mộ Y Thu Knul là mộ Rleo Knul, người cháu nổi tiếng không kém về việc săn voi và gọi Y Thu Knul là cậu. Ngôi mộ này mang dáng dấp đền tháp Campuchia, được cho là do vua Bảo Đại sai người dựng để ghi nhận công lao Rleo Knul dâng voi trắng. Hai ngôi mộ ấy thường trở thành tâm điểm của mọi câu chuyện. Nhưng bao quanh hai ngôi mộ này còn là hàng chục phần mộ khác của những Gru mà tên tuổi giờ ít người còn nhớ.
Trên nhiều ngôi mộ xuất hiện tượng chim công, voi hay thú rừng. Chim công tượng trưng cho sự cao quý, voi biểu trưng cho sức mạnh, còn cồng chiêng, nồi đồng gợi về sự sung túc và niềm vui của buôn làng. Những biểu tượng ấy giống như cách người sống kể lại cuộc đời của người đã khuất. Bên trong nhà mồ, người ta còn đặt chăn, bát đũa, vật dụng sinh hoạt, thậm chí cả xương thú săn được, như một cách để người chết tiếp tục cuộc sống ở thế giới bên kia. Trên mỗi ngôi mộ đều có một lỗ nhỏ phía trên. Theo quan niệm truyền thống, đó là nơi để người sống "cho người chết ăn" trong 3 năm đầu.
Sau khoảng thời gian ấy, lễ bỏ mả sẽ được tổ chức. Đó là nghi lễ tiễn biệt cuối cùng, nơi người sống hát múa, ăn uống cùng linh hồn người đã khuất trước khi để họ thật sự rời khỏi thế giới này. Từ sau lễ ấy, mộ phần sẽ không còn được chăm sóc nữa. Có lẽ vì thế mà nghĩa địa Gru hôm nay mang vẻ vừa uy nghi vừa hoang vắng. Những công trình từng gắn với các chiến binh lừng danh dần phủ rêu phong theo năm tháng.
Một người Ê Đê ở Buôn Đôn nói với tôi: "Người chết đã sang bên kia rồi, mình không được níu họ lại". Câu nói ấy khiến tôi hiểu vì sao nơi này dù đậm dấu vết của quá khứ vẫn mang cảm giác buông bỏ nhẹ đến vậy. Ngay cả tình yêu với voi cũng theo các Gru xuống mộ phần. Những chiếc ngà voi bằng xi măng, gỗ hoặc những hình tượng voi gắn trên phần mộ như dấu hiệu nhận biết đâu là nơi yên nghỉ của những người từng săn, thuần dưỡng voi rừng. Nhưng rồi thời gian vẫn làm một việc công bằng: Xóa nhòa khoảng cách giữa người lừng danh và những Gru vô danh. Tất cả cuối cùng đều nằm lại giữa rừng già, lặng lẽ như nhau.
Đường đến nghĩa địa Gru
Nghĩa địa thuộc buôn Trí, xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, nơi tập trung nhiều dấu tích liên quan nghề săn và thuần dưỡng voi rừng. Nếu lấy mốc từ trung tâm hành chính xã Buôn Đôn hiện nay, thì nghĩa địa cách khoảng 2 - 4 km, tùy tuyến đường đi. Còn nếu tính từ khu du lịch Buôn Đôn thì chỉ mất khoảng 10 phút di chuyển bằng xe máy.
