Nghề khảm ốc xà cừ đã có lịch sử lâu đời tại cố đô Huế, xuất hiện từ cung đình đến dân gian. Những bức bình phong, sập gụ, câu đối, tủ thờ được trang trí bằng mảnh ốc sắc sảo. Trong xưởng chế tác của nghệ nhân Phan Tấn Đạt, các khay phân loại mảnh ốc theo kích cỡ và hoa văn.
Hành trình 20 năm gắn bó với khảm ốc
Từ năm 14 tuổi, Phan Tấn Đạt đã tập trung lĩnh hội kiến thức về nghề khảm. Anh chia sẻ: “Học và làm một nghề truyền thống đầy khắt khe, tinh xảo như khảm ốc xà cừ, bản thân tôi đặt nguyên tắc đầu tiên là phải tuân thủ đúng tính truyền thống. Có thể làm chậm lại để dễ dàng cảm nhận sự phức tạp của đường nét. Học qua từng tác phẩm chứ không thể nói học một lần rồi làm mãi về sau”.
Ốc xà cừ ngoài tự nhiên có nhiều màu sắc. Sau khi đánh bóng, sự óng ánh giúp màu sắc nổi bật hơn. Đặc biệt, tùy góc nhìn, các gam màu lần lượt xuất hiện. Khi đặt trong không gian tối, đường nét và chi tiết bằng ốc xà cừ hiện lên rực rỡ nhờ đặc tính phát quang.
Quy trình tinh xảo và nguyên tắc truyền thống
Nghệ nhân Đạt nhấn mạnh việc tôn trọng từng quy tắc cổ xưa. Một tác phẩm có hồn phải thể hiện nét đẹp của con vật như tuần lộc, chim hạc, cá chép... và các nét chữ, đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ. Gỗ dùng để chạm khắc là loại quý như cẩm lai, trắc, gõ – có độ đanh chắc, cứng vượt trội, giúp bức khảm tồn tại hàng trăm năm nếu bảo quản tốt.
Quy trình khảm gồm: mài vỏ ốc thô, cắt miếng nhỏ, vẽ bố cục, cưa tạo hình, khắc âm vào gỗ, rồi khảm ốc. Toàn bộ thời gian từ vài tuần đến vài tháng, có khi cả năm. Trong quá trình đó, đôi tay, ánh mắt và trí tưởng tượng của thợ phải hoạt động liên tục, thống nhất.
Khách hàng và thị trường
Anh Trần Tuấn, hướng dẫn viên du lịch từ Hà Nội, đặt một bức tranh chim hạc. Anh phấn khởi: “Thật sự, để tìm ra một xưởng khảm ốc vừa có chất lượng, vừa thể hiện rõ bản sắc riêng như của anh Đạt là rất hiếm. Bức tranh này tuy có kích thước nhỏ nhưng giá trị văn hóa rất lớn”.
Trải qua 20 năm, anh Đạt nhận thấy thị trường khảm chuyển dịch. Trước đây, nhiều người mua tranh khảm và đồ trang trí, nhưng kiến trúc hiện đại khiến không gian cho khảm ốc xà cừ thu hẹp. Anh cho rằng thợ khảm cần kiên trì và thư giãn đầu óc để đam mê chuyển thành năng lượng sáng tạo.
“Khảm ốc xà cừ chỉ phù hợp trong bối cảnh nhà rường cổ xưa hay các không gian kiến trúc bằng gỗ từ thời các cụ để lại. Có những vị khách đam mê đồ xưa nên họ bỏ công sức đi sưu tầm. Tuy nhiên, người càng đam mê thì sự hiểu biết của họ càng sâu rộng. Bản thân người làm nghề như tôi phải tự tìm tòi nhiều kiến thức về khảm mới duy trì được nghề”, anh Đạt bày tỏ.
Bài toán kinh tế và hướng đi bền vững
Ranh giới giữa trân quý nghề xưa và kinh tế gia đình là bài toán khó. Trước thực tế nghề khảm ốc xà cừ không còn người kế thừa, anh Đạt thực hiện chiến lược “lấy nhỏ nuôi lớn”: tập trung sản xuất các mẫu mã nhỏ, giá từ vài triệu đến vài chục triệu đồng để khách dễ tiếp cận, tạo nguồn thu cơ bản duy trì đội thợ.
Hiện khách hàng của anh trải khắp các tỉnh, thành trong nước, và một số tác phẩm đã xuất ngoại. Anh Phạm Phú Thủy (Đà Nẵng) đặt một bàn thờ: “Nhìn từng chi tiết khảm do anh Đạt chế tác, tôi cảm nhận được mỗi đường nét đều ẩn chứa cái tâm của người thợ. Chiếc bàn thờ được khảm ốc xà cừ không chỉ là nơi thờ cúng mà còn thể hiện nét tài hoa của người thợ xứ Huế”.
Nỗ lực bảo tồn nghề
Xưởng của anh Đạt duy trì một số thợ lành nghề như Nguyễn Đăng Nam, Nguyễn Văn Tý. Khi có nhiều đơn hàng, anh tạo công việc cho hơn 10 lao động lành nghề địa phương. “Một tác phẩm khảm ốc xà cừ cần sự phối hợp của thợ mộc, thợ chạm gỗ và bản thân tôi sẽ khảm ốc. Mỗi bước có một sự kỳ công riêng. Bên cạnh đó, tôi mong muốn nghề khảm ốc xà cừ được bảo tồn, duy trì đến mai sau. Muốn giữ nghề, trước tiên người thợ phải sống được trong câu chuyện kinh tế, thu nhập hằng ngày”, anh Đạt chia sẻ.
Năm 2025, anh Phan Tấn Đạt được Chủ tịch UBND thành phố Huế trao danh hiệu Nghệ nhân Huế trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ với nghề khảm ốc xà cừ.
