Nghệ nhân Ê Đê đấu tranh bảo tồn sử thi Khan giữa nguy cơ mai một
Lớn lên trong buôn làng phía nam tỉnh Đắk Lắk, tiếng hát sử thi Khan của người Ê Đê đã thấm sâu vào tâm hồn Ama Nhiên từ thuở nhỏ. Những đêm kể Khan bên bếp lửa huyền bí không chỉ là ký ức tuổi thơ mà còn trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt, theo anh suốt hành trình trưởng thành. Sau khi lấy vợ và ở rể theo phong tục Ê Đê tại buôn văn hóa du lịch Akô Dhông, anh càng ý thức rõ ràng hơn về việc giữ gìn và xây dựng bản sắc văn hóa như một nền tảng vững chắc cho tương lai.
Hành trình dịch thuật song ngữ và duy trì nhà dài truyền thống
Ama Nhiên đã dành nhiều công sức để dựng lại nhà dài truyền thống, đồng thời duy trì và sưu tầm các bài Khan cổ nhằm giới thiệu cho du khách. Hiện nay, anh có khả năng diễn xướng nhiều bài sử thi với thời lượng khá dài, thể hiện sự am hiểu sâu sắc về di sản này. Nghệ nhân chia sẻ rằng sử thi Ê Đê là một kho tàng đồ sộ với hàng nghìn câu thơ, đòi hỏi người kể Khan không chỉ hát mà còn phải sử dụng ngôn ngữ nói vần, kết hợp linh hoạt với các giai điệu và hát đối đáp.
Sử thi Khan được đánh giá cao nhờ chứa đựng nhiều từ cổ và những ẩn dụ sâu sắc từ thời xưa. Tuy nhiên, chính điều này lại trở thành rào cản lớn đối với thế hệ trẻ. “Lớp trẻ ngày nay nghe tiếng Ê Đê mà không hiểu, nên khó lòng cảm nhận hết được sự thú vị và giá trị của Khan”, anh tâm sự.
Để vượt qua thách thức này, Ama Nhiên không dừng lại ở việc diễn xướng mà còn phối hợp cùng vợ, một giáo viên dạy văn từng đạt giải Nhì cấp tỉnh, để thực hiện công việc dịch thuật song ngữ. Sự kết hợp giữa vốn hiểu biết sâu rộng về văn hóa bản địa của anh và kỹ năng ngôn ngữ tinh tế của người vợ đã giúp chuyển tải cái “thần” của sử thi sang tiếng phổ thông, mở ra cánh cửa tiếp cận dễ dàng hơn cho các nhà thơ, nhạc sĩ và công chúng.
Thực trạng đáng buồn và những nỗ lực bảo tồn bền vững
Tham gia vào các hoạt động du lịch, nghệ nhân Ama Nhiên nhận thấy rằng cơ hội biểu diễn hát kể sử thi hay múa xoang trước cộng đồng chủ yếu chỉ xuất hiện trong các dịp đón khách du lịch. Anh thẳng thắn chia sẻ về thực trạng đáng buồn khi nhiều hoạt động văn hóa đang bị biến tướng thành công cụ kiếm tiền hoặc được tổ chức một cách hời hợt, thiếu chiều sâu.
Một vấn đề nghiêm trọng là dù có những sự kiện văn hóa lớn với mức đầu tư cao, thù lao trả cho nghệ nhân lại quá thấp, không đủ để họ trang trải cuộc sống gia đình. Điều này dẫn đến hệ lụy tất yếu: lớp trẻ dần mất đi sự mặn mà với việc học hỏi và gìn giữ di sản của cha ông. Theo Ama Nhiên, khi mục đích làm văn hóa chỉ nhắm vào lợi nhuận, người thực hiện sẽ không bao giờ có được sự tìm hiểu sâu sắc hay niềm đam mê chân chính để phát triển bền vững.
Để đối phó với nguy cơ mai một, Ama Nhiên đang ấp ủ kế hoạch viết ra những đoạn Khan trong trí nhớ và dịch ý nghĩa của chúng, tạo thành cơ sở tư liệu quý giá cho thế hệ mai sau. Anh cũng kỳ vọng vào việc đưa sử thi vào sách giáo khoa và nỗ lực lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh là di sản văn hóa thế giới, do chính quyền địa phương thực hiện, nhằm giúp lời Khan vang vọng trở lại trong những ngôi nhà dài.
Mặc dù kể Khan của người Ê Đê đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, số lượng nghệ nhân tại Đắk Lắk hiện nay đang giảm mạnh, chủ yếu chỉ còn lại một số ít già làng và nghệ nhân lớn tuổi. Trong nhiều năm qua, các địa phương trên địa bàn tỉnh vẫn liên tục mở lớp truyền dạy để cứu vãn một di sản đang đứng trước nguy cơ biến mất, nhưng thách thức vẫn còn rất lớn.
