Tại buôn Akŏ Dhông, phường Buôn Mê Thuột, tỉnh Đắk Lắk, nghệ nhân ưu tú Ama H'Loan, 88 tuổi, vẫn ngày ngày mài mò gọt gỗ, khoét bầu, chỉnh chiêng để giữ lại thanh âm bao đời của người Ê Đê. Ông được xem là người cao tuổi nhất buôn, và là một trong số ít nghệ nhân còn nắm giữ bí quyết chế tác và diễn tấu nhiều loại nhạc cụ truyền thống.
Hành trình giữ gìn nhạc cụ truyền thống
Anh Y Wôn, một thanh niên Ê Đê trong buôn, chia sẻ: "Nếu không còn những người như Ama H'Loan, mai này lớp trẻ chắc chỉ còn thấy nhạc cụ dân tộc trong bảo tàng". Trên vách nhà ông Ama H'Loan treo đầy các nhạc cụ như đing năm, đing tăk ta, tù và, čing kram, tạo thành một "kho ký ức" của người Ê Đê giữa buôn làng đang đổi thay chóng mặt.
Ở tuổi 88, nghệ nhân vẫn nhanh nhẹn. Khi nghe chúng tôi muốn tìm hiểu việc chế tác nhạc cụ, ông hồ hởi mang từng món ra giới thiệu. Đôi bàn tay nhăn nheo nhưng vẫn cầm nhạc cụ chắc chắn, thuần thục. Ông trầm giọng: "Buồn lắm. Giờ tụi trẻ biết guitar, organ nhiều, nhưng âm nhạc của ông bà mình thì bỏ dần. Đôi khi tôi phát khóc vì thấy mình già rồi, không biết sau này ai giữ tiếp".
Hơn 70 năm gắn bó với nhạc cụ dân tộc
Ông Ama H'Loan biết sử dụng nhạc cụ từ năm 13 tuổi. Đến năm 17 tuổi, ông đã chơi hầu hết nhạc cụ truyền thống của người Ê Đê. 20 tuổi, ông bắt đầu học chế tác. "Ngày xưa trong buôn, đêm nào cũng có tiếng nhạc cụ. Trai gái thổi đing năm gọi nhau đi rẫy, gọi bạn tình. Giờ hiếm lắm", ông nhớ lại.
Cuộc đời ông không chỉ quanh quẩn trong buôn. Ông từng làm công tác Đoàn thanh niên, là cán bộ Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đắk Lắk, từng đi khắp các buôn làng Tây Nguyên. Chính những chuyến đi ấy khiến ông day dứt khi chứng kiến nhạc cụ truyền thống dần biến mất. "Nhiều nhà không có chiếc nhạc cụ nào. Không mấy người còn biết chỉnh chiêng. Mình sợ mai này mất hết", ông tâm tư.
Kỳ công chế tác từng nhạc cụ
Để hoàn thành một nhạc cụ, người nghệ nhân phải hiểu vật liệu như hiểu tính người. Ví dụ, làm chiếc đing năm phải dùng ống nứa không quá già sẽ nặng tay, nhưng non quá thì méo âm. Trái bầu phải già, cong ở phần gần cuống tự nhiên và khô đúng độ. Có nhạc cụ làm vài ngày, có loại mất cả tháng. "Làm xong mình phải thổi trước. Âm thanh không có hồn thì không được", ông nói.
Ông cầm chiếc tù và bằng gỗ đưa lên miệng thổi. Âm thanh vang vọng, trầm sâu như tiếng gọi giữa đại ngàn. Ông cho biết ngày trước tù và làm bằng sừng trâu, nhưng nay nguyên liệu quá hiếm nên phải tìm vật liệu thay thế. "Mình thử nhiều loại gỗ mới chọn được. Làm bằng gỗ khó hơn nhưng âm có khi còn hay hơn sừng trâu", ông cho hay.
Mỗi nhạc cụ gắn với một không gian sinh hoạt
Theo lời ông Ama H'Loan, mỗi nhạc cụ của người Ê Đê đều gắn với một không gian sinh hoạt riêng. Đing năm gồm nhiều ống trúc cắm vào quả bầu khô, tạo nên âm thanh sâu lắng, thường được diễn tấu giữa không gian núi rừng hay trong những đêm sinh hoạt cộng đồng. Đing tăk ta mang tiết tấu rộn ràng, góp phần khuấy động không khí lễ hội. Čing kram là loại "chiêng tre" độc đáo thường xuất hiện trong các dịp lễ hội truyền thống. Riêng đing buôt, loại nhạc cụ giống sáo, tiêu, lại là thứ ông yêu nhất. "Mỗi lần thổi đing buôt, mình như đang nói chuyện với chính mình", ông cười hiền.
"Cây đại thụ" văn hóa của buôn làng
Không chỉ chế tác, Ama H'Loan còn nổi tiếng với khả năng chỉnh chiêng. Đây là công việc cực khó, đòi hỏi đôi tai thẩm âm gần như trời phú. Nhiều bộ chiêng cũ ở các buôn làng từng "ngủ quên" đã được ông phục hồi âm sắc. Bảo tàng Đắk Lắk thường mời ông đến phục chế nhạc cụ hư hỏng, hướng dẫn du khách trải nghiệm nhạc cụ Ê Đê.
Bà H'Việt, Trưởng buôn Akŏ Dhông, cho biết: "Ông ấy là của hiếm. Không chỉ biết làm mà còn biết chỉnh chiêng, biết diễn tấu. Người như vậy giờ rất ít". Năm 2019, ông Ama H'Loan được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Nhưng điều khiến ông vui nhất không phải danh hiệu, mà là khi còn người muốn nghe tiếng nhạc dân tộc.
Nỗi lo đứt gãy văn hóa
Chiều xuống buôn Akŏ Dhông, tiếng nhạc hiện đại từ những quán cà phê ngoài phố bắt đầu vọng vào. Ông Ama H'Loan lặng nhìn đám thanh niên chạy xe qua đường rồi chậm rãi nói: "Giờ ít người học lắm". Nỗi buồn lớn nhất của người nghệ nhân già không phải tuổi tác, mà là sự đứt gãy văn hóa. Ông bảo trước đây nhạc cụ Ê Đê gắn với mọi sinh hoạt cộng đồng, từ lễ cưới, lễ bỏ mả, lễ cúng bến nước đến những đêm trai gái tâm tình. Nhưng giờ nhiều loại nhạc cụ chỉ còn xuất hiện trên sân khấu hoặc trong các chương trình phục vụ khách du lịch. "Nhạc cụ giờ bị sân khấu hóa nhiều quá. Người ta diễn cho đẹp thôi, chứ không còn sống trong đời sống nữa", ông trầm giọng.
Sự đổi thay của buôn làng cũng khiến không gian văn hóa truyền thống dần thu hẹp. Nhà dài ít đi, sinh hoạt cộng đồng thưa dần, lớp trẻ bị cuốn vào nhạc hiện đại và mạng xã hội. Trong 7 người con, chỉ có 1 người con trai biết thổi đing năm, nhưng theo ông "cũng chỉ thổi cho vui". Một số người trẻ từng tìm đến ông học nghề nhưng rồi bỏ dở giữa chừng. "Người không đủ kiên nhẫn, người phải lo mưu sinh", ông nói ngắn gọn rồi lặng im.
Tiếp tục giữ lửa đến hơi thở cuối cùng
Ở tuổi gần đất xa trời, Ama H'Loan vẫn tự tay làm nhạc cụ mỗi ngày. Ông bảo còn làm được thì làm, vì ông sợ một ngày mình mất đi, những kỹ năng ấy cũng biến mất theo. Bên góc nhà, hàng chục chiếc đing năm, tù và, čing kram nếu không có người nghệ nhân này thì có lẽ sẽ nằm im lặng chờ người đánh thức.
Trước khi chia tay, ông Ama H'Loan lại cầm đing năm lên thổi. Âm thanh da diết vang giữa buôn làng. Trong khoảnh khắc ấy, chúng tôi hiểu điều ông cố giữ suốt hơn nửa thế kỷ không chỉ là vài nhạc cụ bằng tre, nứa hay quả bầu khô, mà là phần hồn của một dân tộc.
Một số nhạc cụ của người Ê Đê
- Đing năm: Kèn bầu sáu ống, thường dùng trong tang lễ hoặc lễ hội.
- Đing tăk ta: Nhạc cụ có âm thanh rộn ràng, thường dùng trong các dịp lễ hội.
- Čing kram: "Chiêng tre" của người Ê Đê cũng thường xuất hiện trong lễ hội.
- Đing buôt: Nhạc cụ giống sáo, tiêu, âm thanh trầm lắng, mang tính tự sự.
- Tù và: Chủ yếu dùng để báo hiệu và kết nối cộng đồng trong buôn làng.
