Lầu đồng hồ của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng (TP.HCM) – ngôi trường Bác Hồ và Bác Tôn từng theo học – vẫn lưu giữ chiếc đồng hồ cổ hơn 120 năm tuổi. Điều đặc biệt, cỗ máy thời gian ấy đến nay vẫn hoạt động ổn định.
Lịch sử và kiến trúc đặc sắc
Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng, tiền thân là Trường Cơ khí Á Châu (tên tiếng Pháp: L’école des Mécaniciens Asiatiques), nơi Bác Hồ và Bác Tôn từng theo học, được thành lập theo Nghị định của Toàn quyền Đông Dương ngày 20.2.1906. Trong dân gian, ngôi trường này còn được biết đến với nhiều tên khác như Trường Bá Nghệ, Trường Thợ Máy hoặc Trường Máy.
Lầu đồng hồ cổ xưa nằm ngay trung tâm trong không gian rợp mát bóng cây của trường. Thạc sĩ Lê Đoàn Thành Tài (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM) cho biết Lầu đồng hồ được xây dựng năm 1924. Công trình được phân chia công năng theo từng tầng: tầng trệt làm nơi để xe, tầng trên là nơi ở của đội ngũ giáo chức.
Theo ông Tài, giá trị đặc biệt của Lầu đồng hồ nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc phương Tây và hình thái nhà truyền thống Việt Nam. Đây không phải là sự pha trộn ngẫu nhiên mà phản ánh xu hướng kiến trúc đương thời, đồng thời khẳng định kiến trúc thuộc địa ngày nay là một bộ phận chính đáng của di sản văn hóa Việt Nam.
Bộ máy Garnier hơn một thế kỷ
Theo tư liệu của trường, phần tháp chứa đồng hồ rộng 2,5 m. Mặt đồng hồ hình tròn bằng đá mài ghép, đường kính 1,2 m; phía sau là bộ máy đồng hồ hiệu Garnier, sản xuất tại Paris (Pháp). Cùng kiểu đồng hồ này hiện còn xuất hiện tại nhiều công trình kiến trúc cổ ở TP.HCM như chợ Bến Thành, trụ sở UBND TP.HCM, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai và Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong.
Nhờ được đội ngũ kỹ thuật của nhà trường thường xuyên bảo dưỡng, bộ máy hơn 120 năm tuổi vẫn vận hành ổn định. Về xuất xứ, thạc sĩ Lê Đoàn Thành Tài cho biết hãng Garnier là một nhà sản xuất đồng hồ danh tiếng của Pháp. Theo cơ sở dữ liệu di sản Palissy thuộc Bộ Văn hóa Pháp, hãng được thành lập từ năm 1825, về sau chuyên cung cấp các thiết bị báo giờ cho nhà ga và công thự.
Việc một bộ máy do Garnier chế tạo vẫn hiện diện và còn vận hành trong khuôn viên Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa công trình với mạng lưới sản xuất công nghiệp của chính quốc Pháp đầu thế kỷ 20, đồng thời góp phần gia tăng giá trị tư liệu của hiện vật.
Cơ chế vận hành độc đáo
Bộ đồng hồ vận hành hoàn toàn bằng cơ khí. Người quản lý phải quay tay để hệ thống bánh răng, puly và dây cáp hoạt động, nâng các quả đối trọng lên cao. Chính thế năng của các quả đối trọng này tạo lực giúp đồng hồ vận hành ổn định. Đặc biệt, phía trước Lầu đồng hồ là cầu thang hình chữ V – một chi tiết kiến trúc vừa mang giá trị thẩm mỹ, vừa tạo nên dấu ấn đặc trưng của một công trình đào tạo kỹ thuật hiếm có từ đầu thế kỷ 20.
Đề xuất xếp hạng di tích
Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc, kỹ thuật và văn hóa, Lầu đồng hồ cùng Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng – nơi Bác Hồ và Bác Tôn từng theo học – đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo quy định hiện hành, tạo cơ sở khoa học quan trọng để Sở VH-TT đề xuất UBND TP.HCM xếp hạng công trình là di tích lịch sử cấp thành phố.
6 giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị
ThS Trương Kim Quân – Phó trưởng Phòng Di sản văn hóa, Sở VH-TT TP.HCM – kiến nghị 6 nhóm giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản của trường:
- Bảo tồn các yếu tố gốc của di tích.
- Đẩy mạnh nghiên cứu, sưu tầm và lưu trữ tư liệu.
- Nâng cao hiệu quả tuyên truyền, giáo dục truyền thống.
- Phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục và du lịch văn hóa.
- Ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, quảng bá di tích.
- Tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, cơ quan quản lý văn hóa và các tổ chức xã hội; huy động nguồn lực từ ngân sách và xã hội hóa để bảo tồn, phát huy giá trị của một di sản đặc biệt của TP.HCM.
