Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chứng kiến bước ngoặt lịch sử dưới tác động của khai thác thuộc địa Pháp. Cấu trúc xã hội truyền thống chuyển dịch, giao thoa văn hóa Đông-Tây diễn ra mạnh mẽ, và tầng lớp trí thức Tây học ra đời. Trong bối cảnh đó, báo chí quốc ngữ không chỉ truyền tin mà còn là công cụ truyền bá tri thức, kiến tạo tư duy mới.
Đông Dương tạp chí ra đời với sứ mệnh khai sáng
Ngày 15/5/1913, Đông Dương tạp chí ra số đầu tiên tại Hà Nội, do François Henri Schneider sáng lập, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút. Đây là tờ báo quốc ngữ sớm nhất ở Hà Nội, hoạt động đến năm 1919. Ngay số đầu, bài “Chương trình” tuyên bố mục đích: “đem các thuật hay nghề mới Thái-Tây mà dạy phổ thông cho người An Nam”. Đó là tuyên ngôn khai sáng, đi trước thời đại về phổ cập tri thức và xã hội học tập.
Hệ thống học thuật phong phú trên từng số báo
Không chỉ đưa tin thời sự, tờ báo xây dựng hệ thống học thuật đa lĩnh vực: triết học, giáo dục, kinh tế, luật pháp, chính trị, khoa học thường thức. Mỗi số báo như một lớp học mở, giúp người dân tiếp cận khái niệm mới bằng chữ quốc ngữ. Phương thức truyền bá đặc biệt là dịch thuật, diễn nôm, giải thích thuật ngữ khoa học phương Tây bằng ngôn ngữ gần gũi.
Theo luận văn “Thông tin khoa học trên Đông Dương tạp chí (1913-1917)” của Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai, khảo sát toàn bộ số báo cho thấy khối lượng bài viết lớn trong 11 lĩnh vực: xã hội (112 bài), chính trị (90 bài), kinh tế (72 bài), giáo dục (50 bài), y học (41 bài), luật pháp (35 bài), triết học (32 bài), thiên văn (24 bài), địa lý (15 bài), nông nghiệp (9 bài), vật lý (6 bài).
Tiền thân của báo chí khoa học Việt Nam
Đông Dương tạp chí được xem là một trong những tiền thân của báo chí khoa học Việt Nam. Từ triết học, giáo dục, pháp luật, đạo đức công dân đến vật lý, thiên văn... đều được tổ chức thành chuyên mục hệ thống như “Luân lý học”, “Triết học yếu lược”, “Giáo dục là thế nào?”, “Xét tật mình”... Những chuyên mục này định hình tư duy mới: suy nghĩ bằng lý tính, phản biện bằng lập luận, hành động dựa trên tri thức.
Tờ báo thực hiện cuộc “cách mạng ngôn ngữ” khi chuyển hóa khái niệm triết học, pháp luật, khoa học phương Tây sang tiếng Việt, góp phần xây dựng nền móng ngôn ngữ học thuật quốc ngữ hiện đại. Thành công này nhờ sự quy tụ của thế hệ trí thức: Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Kế Bính, Nguyễn Đỗ Mục, Nguyễn Văn Tố… Họ chung khát vọng dùng báo chí nâng cao dân trí, biến báo chí thành “đại học công cộng” cho toàn xã hội.
Giá trị tham chiếu cho xã hội hiện đại
Trong thời đại bùng nổ thông tin và AI, bài toán lớn không còn là thiếu thông tin mà là thiếu năng lực tiếp nhận, sàng lọc, chuyển hóa thành tri thức. TS Ngô Bích Thu, người hướng dẫn luận văn về Đông Dương tạp chí, nhận định: “Giá trị lớn của tờ báo không nằm ở số lượng bài viết hay thành tựu riêng lẻ, mà ở chỗ đây là trung tâm truyền bá tri thức Đông-Tây, góp phần hình thành tư duy khoa học hiện đại trong xã hội Việt Nam”.
PGS, TS Ngô Văn Giá nhận xét: “Đông Dương tạp chí đã khích lệ khát vọng ‘nghĩ tiếp, làm tiếp, hoàn chỉnh tiếp’ của đội ngũ trí thức người Việt trong việc tiếp thu nền văn minh phương Tây”. Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai cho rằng: “Đông Dương tạp chí đánh dấu bước ngoặt trong tiến trình phổ biến tri thức khoa học phương Tây ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cách tiếp cận của tạp chí này rất có ý nghĩa đối với truyền thông hiện đại”. Tờ báo phổ biến kiến thức khoa học thường thức có sức lan tỏa, giải thích nguyên lý tự nhiên, hướng dẫn vệ sinh, kỹ thuật nông nghiệp, thủy lợi, cải tiến sinh hoạt thị dân, làm cho tri thức khoa học trở nên dễ hiểu và ứng dụng ngay vào đời sống.
Bài học cho báo chí đương đại
Hơn một thế kỷ trước, những người làm báo đặt câu hỏi lớn: Làm thế nào để dân tộc bước vào thời hiện đại? Câu trả lời không phải khẩu hiệu, mà là kiên trì gieo hạt giống tri thức. Họ cổ vũ học tập, du học, khoa học thực nghiệm, tôn trọng pháp luật, xây dựng đạo đức công dân, thúc đẩy tư duy phản biện – những năng lực cốt lõi xã hội đương đại vẫn theo đuổi.
Đọc lại Đông Dương tạp chí hôm nay không chỉ “ôn cố” mà còn “tri tân”. Giữa thời đại công nghệ số, tốc độ và thuật toán, người làm báo đương đại có lý do để nhìn lại tinh thần khai sáng: báo chí không chỉ đưa tin mà kiến tạo tri thức; không chỉ phản ánh xã hội mà nâng cao dân trí; không chỉ chạy theo sự chú ý nhất thời mà tạo dựng giá trị bền vững.
Ngọn đèn Đông Dương tạp chí thắp lên năm 1913 chưa bao giờ tắt. Ánh sáng ấy soi chiếu chân lý: Muốn đổi thay, phát triển xã hội, trước hết phải khai mở trí tuệ con người. Những tri thức được gợi mở, khởi xướng từ năm 1913 vẫn còn giá trị tham chiếu. Cốt lõi là sự thay đổi xã hội bắt đầu từ việc mở rộng năng lực nhận thức, hình thành năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin của công chúng.
Kế thừa tinh thần phân tích, phản biện và trách nhiệm khai sáng của thế hệ làm báo quốc ngữ đầu thế kỷ XX là hướng đi cần thiết để báo chí Việt Nam đương đại củng cố vị thế, đóng góp hiệu quả vào phát triển bền vững, giúp người đọc hiểu và vận dụng tri thức khoa học vào thực tế cuộc sống.
