Làng Diệc 600 tuổi và nghi thức lên lão với mâm cỗ cá 'nằm võng'
Làng Diệc, thuộc xã Ngự Thiên, tỉnh Hưng Yên (trước đây là xã Tân Hòa, Hưng Hà, Thái Bình) nổi tiếng với nghề mộc cổ truyền có lịch sử gần 600 năm. Sự tỉ mỉ và kiên nhẫn của những người thợ mộc nơi đây không chỉ thể hiện trong các công trình gỗ mà còn được đưa vào nghệ thuật ẩm thực qua món cá chép "nằm võng" độc đáo, phục vụ nghi thức mừng tuổi lên lão.
Nghi lễ lên lão: Cột mốc quan trọng của đàn ông làng Diệc
Hằng năm, vào mùng 3 Tết, làng Diệc tổ chức nghi thức lên lão cho những người đàn ông bước sang tuổi 54. Đây là một cột mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển giao từ tuổi trung niên sang hàng ngũ "các cụ" trong làng. Sau nghi lễ, họ được miễn lao dịch và có vị trí trang trọng trong các việc đại sự tại đình, chùa, miếu.
Nghi thức này không chỉ nhằm tri ân tổ tiên mà còn gắn kết kỷ cương làng xã. Chỉ những ai đã từng "khao lão" (làm cỗ mời các cụ) vào năm 54 tuổi mới có quyền tham dự "ăn cỗ lão" của các thế hệ sau này. Năm Bính Ngọ, làng Diệc có 22 người đủ điều kiện thực hiện nghi thức này, tất cả đều là nam giới sinh năm 1973.
Mâm cỗ cá chép 'nằm võng': Linh hồn của nghi lễ
Linh hồn của mâm cỗ khao lão là món "cá chép nằm võng", với quy trình chế biến kỳ công kéo dài hơn 10 tiếng. Cá chép sông có trọng lượng từ 4 kg trở lên được sơ chế cẩn thận, sau đó độn lá chuối khô vào bụng để giữ dáng và đặt vào khung thép hình võng. Khung thép này giúp định vị cá ở tư thế đầu và đuôi ngẩng cao, tạo hình độc đáo.
Từ 22h đêm mùng 2 Tết, người chế biến bắt đầu tưới dầu sôi lên thân cá liên tục trong 8 đến 10 tiếng đồng hồ. Phương pháp này đảm bảo cá chín đều từ trong ra ngoài mà không làm tróc vảy, thay vì chiên trực tiếp trong chảo dầu. Đến 7h sáng mùng 3, gia chủ rước mâm cỗ ra khu di tích đình, chùa hoặc miếu của làng để thực hiện nghi lễ trình thánh trước khi bắt đầu tiệc tại nhà.
Chi phí và quy mô của lễ lên lão
Mỗi mâm cỗ đãi lão phục vụ tối thiểu 4 người, với chi phí nguyên liệu dao động từ 5-7 triệu đồng. Mâm cỗ thường bao gồm 8 đĩa và 4 bát, trong đó có các món đặc biệt như:
- Đĩa thịt gà từ hai con gà sống thiến nặng 5 kg, bóc toàn bộ phần đùi.
- Giò lụa được thái dày khoảng nửa gang tay.
- Một đĩa mọc kích thước lớn.
- Bốn bát chè ngọt.
Tổng chi phí cho một lễ lên lão của gia chủ có thể lên đến 50-70 triệu đồng, thậm chí hàng trăm triệu đồng, bao gồm cỗ mời các cụ và các mâm cỗ đãi họ hàng. Hiện nay, có khoảng gần 400 cụ đủ tiêu chuẩn dự tiệc yến lão tại 22 gia đình trong làng.
Quy tắc nghiêm ngặt trong bữa tiệc
Bữa tiệc lên lão tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt thể hiện sự tôn kính bậc cao niên. Gia chủ phải gọi thực khách là "cụ" và xưng "con, cháu" bất kể quan hệ huyết thống. Thứ tự dùng bữa được quy định chặt chẽ:
- Thực khách chỉ được cầm đũa sau khi cụ cao tuổi nhất bắt đầu ăn.
- Không được ăn món chè trước các món mặn.
- Thực khách phải ngồi khoanh chân trên chiếu suốt 2-3 giờ đồng hồ.
- Chỉ được rời mâm khi các bậc cao niên đứng dậy.
Hội đồng làng bầu ra một Trưởng tràng để điều hành và giám sát toàn bộ quy trình tổ chức. Vị trí này thường được giao cho người có bố cao tuổi nhất còn sống trong làng, đảm bảo tính trang nghiêm và truyền thống.
Nghi thức lên lão với mâm cỗ cá "nằm võng" không chỉ là một phần quan trọng của văn hóa làng Diệc mà còn là minh chứng cho sự gìn giữ những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.
