Ngày 15.7, UBND tỉnh Gia Lai ban hành quyết định công nhận làng nghề truyền thống nón ngựa Phú Gia tại thôn Phú Gia, xã Xuân An (trước đây thuộc huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định). Làng nghề hơn 300 năm tuổi này nổi tiếng với nghề chằm nón từng dành cho tầng lớp quan lại.
Chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề
Theo quyết định, làng nghề được hưởng các chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn của tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026 - 2030, cùng các chính sách liên quan theo quy định hiện hành. Việc công nhận góp phần bảo tồn một nghề thủ công đặc sắc của miền Trung.
Lịch sử hơn 300 năm
Nghề chằm nón ngựa Phú Gia hình thành từ khoảng thế kỷ 18. Ban đầu, nón được chế tác chủ yếu cho quan lại và giới quyền quý, sau dần trở thành sản phẩm thủ công mang bản sắc riêng của vùng đất Bình Định xưa. Nón không chỉ che nắng, che mưa mà còn kết tinh giá trị văn hóa, lịch sử và tay nghề tinh xảo của nhiều thế hệ nghệ nhân.
Đặc sắc họa tiết và quy trình thủ công
Nón ngựa Phú Gia nổi bật với họa tiết long, lân, quy, phụng, mây, sóng được thêu công phu trên mê sườn. Các hoa văn mang ý nghĩa cát tường và thể hiện địa vị người dùng. Để hoàn thiện một chiếc nón, người thợ trải qua nhiều công đoạn: tạo mê sườn, thắt vành, xử lý lá, lợp lá, thêu hoa văn đến chằm nón. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và chính xác.
Toàn bộ nguyên liệu được xử lý thủ công. Lá kè sau thu hoạch được phơi nắng, sấy, ủ kín, phơi sương rồi hơ qua than để tạo độ dẻo. Người thợ dùng bọc vải chứa cát vuốt đều từng tàu lá trên tấm gang nóng để lá trắng, phẳng, mịn. Khung nón kết từ giang, lồ ô chuốt nhỏ thành ba lớp mê sườn, lợp 18 - 19 lớp lá xếp khít và chằm bằng chỉ đều tăm tắp.
Công đoạn thêu hoa văn khó nhất
Thêu hoa văn trên mê sườn là công đoạn khó nhất, đòi hỏi đôi tay khéo léo và óc thẩm mỹ để tạo họa tiết rồng, phượng, hoa lá, mây nước cân đối. Để thành thạo kỹ thuật này thường mất nhiều năm khổ luyện. Trên đỉnh nón thường gắn chụp bạc, đồng hoặc đồi mồi chạm khắc tinh xảo các hình tượng long, lân, quy, phụng.
Nguyên liệu tự nhiên và giá trị hiện tại
Trước đây, nón được chằm bằng chỉ tàu se từ sợi gân cây rừng hoặc rễ dứa, nhuộm màu bằng lá cây tự nhiên. Ngày nay, nón ngựa Phú Gia trở thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ được du khách và nhà sưu tầm ưa chuộng. Mỗi chiếc nón mất từ vài tuần đến cả tháng để hoàn thiện, giá bán từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng tùy độ tinh xảo.
Bảo tồn và phát triển
Có thời điểm, làng Phú Gia có khoảng 300 hộ gắn bó với nghề, nay chỉ còn khoảng 100 hộ duy trì, trong đó số gia đình thực hiện trọn vẹn các công đoạn ngày càng ít. Dẫu vậy, các nghệ nhân vẫn bền bỉ truyền dạy cho thế hệ sau. Ngày 9.4.2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề chằm nón ngựa Phú Gia vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc công nhận mở ra cơ hội phát huy giá trị văn hóa, phát triển du lịch và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
