Nhân dịp kỷ niệm 50 năm TP.HCM mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, khu vực vòng xoay Lăng Cha Cả được chỉnh trang toàn diện với hệ thống cảnh quan, chiếu sáng và biểu tượng trung tâm mới. Nổi bật tại đây là khối cầu inox đặt trên bệ cao, hai mặt trang trí phù điêu chim Lạc bằng inox mạ đồng, kết hợp phần đế tạo hình xoắn gợi liên tưởng đến đôi cánh đang vươn lên.
Biểu tượng chim Lạc tại cửa ngõ sân bay
Lấy ý tưởng từ hoa văn trên trống đồng Đông Sơn, biểu tượng chim Lạc được kỳ vọng trở thành điểm nhấn kiến trúc mới ở cửa ngõ sân bay Tân Sơn Nhất, thay thế hình ảnh quả địa cầu vốn đã gắn bó với vòng xoay này trong nhiều năm.
Cha Cả là ai? Vì sao được Nguyễn Ánh trọng vọng?
Cha Cả là tên người dân Nam bộ dùng để gọi Giám mục Pierre Joseph Georges Pigneau de Béhaine, thường được biết đến với tên Việt là Bá Đa Lộc. Sinh năm 1741 tại Pháp, Bá Đa Lộc là linh mục truyền giáo người Pháp thuộc hội truyền giáo nước ngoài Paris. Người Việt thời bấy giờ gọi ông là 'Cha Cả' vì ông là giáo sĩ có địa vị cao. Ông đến Đàng Trong truyền giáo từ cuối thế kỷ 18, là đức Giám mục ở Nam kỳ, và cũng là nhà ngoại giao Pháp.
Theo những ghi chép trong sách Việt Nam Sử Lược của tác giả Trần Trọng Kim, giữa Bá Đa Lộc và Nguyễn vương (tức vua Nguyễn Ánh) có mối quan hệ giao tình sâu nặng. Trong giai đoạn nội chiến giữa chúa Nguyễn và nhà Tây Sơn, ông nhiều lần hỗ trợ Nguyễn Ánh cả về ngoại giao lẫn quân sự. Năm 1787, ông đưa Hoàng tử Cảnh sang Pháp nhằm tìm kiếm sự giúp đỡ của triều đình Louis XVI, sự kiện dẫn đến Hiệp ước Versailles.
Đến tháng 6 năm Kỷ Dậu (1789), ông Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh đi chiếc tàu chiến Méduse về Gia Định. Đi cùng với ông lúc đó có hơn 20 người Pháp sang giúp Nguyễn Ánh. Họ được Nguyễn Ánh phong quan chức để tập luyện quân sĩ, làm tàu, đúc súng, và chỉnh đốn mọi việc vũ bị. Từ đó, thế lực của Nguyễn Ánh mỗi ngày một mạnh.
Năm 1799, khi Nguyễn Ánh tấn công Qui Nhơn, Bá Đa Lộc qua đời vì bệnh. Trong sách Việt Nam Sử Lược (trang 360), tác giả Trần Trọng Kim có viết: 'Năm ấy (1799) ông Bá Đa Lộc đi tòng chinh, mất ở cửa Thị Nại. Nguyễn vương đem về hậu táng ở Gia Định, tặng phong làm Thái tử thái phó Bi Nhu quận công'.
Một thắng cảnh nổi tiếng của Sài Gòn xưa
Tuy Bá Đa Lộc là người Pháp nhưng lăng của ông được xây dựng theo kiến trúc truyền thống Việt Nam với tường bao, bình phong, cổng tam quan, nhà bia và khuôn viên rộng rợp bóng cây. Khu lăng rộng khoảng 2.000 m², bên trong có nhà lợp ngói, cột gỗ, bia đá lớn và không chỉ an táng Bá Đa Lộc mà còn có mộ của một số giáo sĩ người Pháp khác.
Trong suốt thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20, đây là địa điểm quen thuộc trên tuyến đường từ trung tâm Sài Gòn đi Tân Sơn Nhất. Người dân đều biết đến khu vực này với cái tên Lăng Cha Cả. Đầu thập niên 1980, để phục vụ quy hoạch và mở rộng giao thông, chính quyền tiến hành giải tỏa khu lăng. Việc cải táng kéo dài đến năm 1983. Hài cốt của Bá Đa Lộc cùng những người được an táng trong khuôn viên được bàn giao cho phía Pháp để đưa về quê hương.
Từ đó, ngôi lăng biến mất khỏi bản đồ đô thị. Tuy nhiên, điều thú vị là tên gọi 'Lăng Cha Cả' vẫn không hề mất đi. Người dân Sài Gòn vẫn hẹn nhau 'ra Lăng Cha Cả', 'đến bùng binh Lăng Cha Cả' dù không còn ai nhìn thấy ngôi lăng từng hiện diện ở đó. Chính ký ức cộng đồng đã giữ lại địa danh này lâu hơn tuổi thọ của chính công trình vật chất.
Việc chỉnh trang vòng xoay Lăng Cha Cả với biểu tượng chim Lạc không chỉ góp phần làm mới diện mạo cửa ngõ sân bay Tân Sơn Nhất nhân dịp kỷ niệm 50 năm TP.HCM mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn tạo thêm một điểm nhấn kiến trúc cho không gian đô thị. Dù ngôi lăng đã được giải tỏa hơn bốn thập niên trước, cái tên 'Lăng Cha Cả' vẫn tồn tại trong đời sống thường nhật của người dân, như một dấu tích nhắc nhớ về vị giáo sĩ từng đồng hành cùng Nguyễn Ánh trong hành trình khôi phục cơ nghiệp.
