Ngôi nhà Bá Kiến tại làng Đại Hoàng, xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình, được xây dựng năm 1904 trên khu đất rộng khoảng 900 m², không chỉ là báu vật kiến trúc 122 năm tuổi của vùng đồng bằng Bắc Bộ mà còn gắn liền với chuỗi biến động ly kỳ qua 7 đời chủ nhân.
Kiến trúc cổ kính và bền vững
Người xây dựng ngôi nhà là cụ Trần Duy Hanh (thường gọi là Cựu Hanh), một thương nhân giàu có nổi tiếng khắp vùng Nam đồng bằng sông Hồng thời bấy giờ. Công trình được dựng theo kiểu nhà 3 gian truyền thống với 4 hàng cột, gồm 16 cây cột lim lớn. Để hoàn thiện, cụ Cựu Hanh đã thuê hơn 20 người thợ mộc giỏi làm việc liên tục gần một năm. Thời điểm mới xây dựng, đây được xem là một trong những ngôi nhà bề thế nhất vùng.
Tất cả gỗ của ngôi nhà đều bằng lim, trên các văng, kèo, li tô được chạm khắc tinh xảo. Tường nhà xây bằng gạch nung rơm, kết dính bằng vôi trộn mật mía, bồ hóng cùng một số vật liệu đặc biệt, tạo nên độ bền chắc qua hơn một thế kỷ. Phần sân cũng được lát cùng loại gạch nung này nên không bị rêu mốc, trơn trượt. Bao quanh ngôi nhà là không gian vườn rộng rãi, phía trước là khoảng sân, vườn cây thoáng đãng, phía sau là vườn chuối quanh năm xanh tốt.
Bà Trần Thị Ngà, người nhiều năm trông coi ngôi nhà, cho biết trước kia ngoài căn nhà chính, hai bên còn có thêm hai dãy nhà ngang quay mặt vào nhau, tạo thành thế nhà chữ U rộng lớn. Tuy nhiên, qua thời gian, những công trình phụ này đã không còn. Dù đã tồn tại 122 năm, công trình gần như vẫn giữ được nguyên trạng và chưa từng phải đảo ngói. Dại cửa che nắng trước hiên nhà từng được tháo xuống để thay mới, song sau đó lại được lắp lại nhằm giữ gìn nét kiến trúc nguyên bản.
Biến động qua 7 đời chủ nhân
Điều khiến ngôi nhà trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở kiến trúc cổ, mà còn ở hành trình qua tay nhiều đời chủ nhân với những câu chuyện đầy biến động. Trải qua hơn 100 năm tồn tại, ngôi nhà đã qua tay 7 đời chủ. Sau khi cụ Cựu Hanh qua đời, ngôi nhà được truyền lại cho con trai là ông Trần Duy Xầm. Đến đời con ông Xầm là Trần Duy Cát, do cờ bạc nợ nần nên phải gán nợ ngôi nhà cho ông Trần Duy Bính, thường gọi là Bá Bính.
Từ khi thuộc về Bá Bính, ngôi nhà trở nên nổi tiếng. Bá Bính là nghị viên Bắc Kỳ và chính là nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao. Tên gọi "ngôi nhà Bá Kiến" cũng bắt đầu kể từ đó. Sau khi Bá Bính mất, ngôi nhà được để lại cho con trai là Trần Duy Tảo (Binh Tảo). Cũng do ăn chơi, nghiện cờ bạc, Binh Tảo nhanh chóng phải bán ngôi nhà với giá khoảng 20 cây vàng.
Người mua lại ngôi nhà là ông Trần Hữu Hậu (tức Cai Hậu), một Việt kiều từ Thái Lan trở về. Ông Cai Hậu không có con trai nên sau khi qua đời, ngôi nhà được để lại cho người cháu là ông Trần Hữu Hòa. Theo lời bà Ngà, ông Hòa vốn là người hiền lành, sống tình cảm và thương vợ con. Những năm gia đình ông sinh sống ở đây không có chuyện gì bất thường. Thế nhưng, bỗng một ngày, ông Hòa được phát hiện đã treo cổ tự vẫn ngay trong nhà, khiến ai nấy đều bàng hoàng. Đến nay, dù có nhiều đồn đoán nhưng không ai rõ lý do tại sao ông tự vẫn.
Lời đồn 'đất dữ' và công cuộc bảo tồn
Sau biến cố đó, gia đình ông Hòa không dám ở dãy nhà ngang nên quyết định tháo dỡ công trình này. Một thời gian sau, trong làng xuất hiện những lời đồn đoán cho rằng mảnh đất gia đình đang sinh sống là “đất dữ” và ngôi nhà này "sát chủ", khiến các thành viên càng thêm bất an nên có ý định tháo dỡ cả dãy nhà chính để chuyển đến nơi khác sinh sống.
Biết tin ngôi nhà có nguy cơ bị tháo dỡ, năm 2007, ngành văn hóa tỉnh Hà Nam cũ đã mua lại ngôi nhà với giá 700 triệu đồng để bảo tồn. Ngày nay, ngôi nhà Bá Kiến trở thành điểm đến thu hút du khách đến tham quan, tìm hiểu, góp phần cho việc nghiên cứu sự nghiệp nhà văn Nam Cao.
