Dấu tích cổ hé lộ lịch sử hình thành chùa Bà Hà Chương
Hội quán Hà Chương, thường được biết đến với tên gọi chùa Bà Hà Chương, là một địa điểm sinh hoạt tâm linh lâu đời của cộng đồng người Hoa tại khu vực Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh. Nơi đây thờ chính là Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần bảo hộ cho những người đi biển, mang ý nghĩa sâu sắc trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng.
Những manh mối lịch sử từ liễn đối và bia đá
Theo tài liệu Tự hào di sản văn hóa quận 5, mặc dù được đánh giá là một trong những công trình kiến trúc đẹp bậc nhất trong vùng, nhưng thời điểm chính xác xây dựng hội quán Hà Chương vẫn còn là một ẩn số. Tuy nhiên, trên một liễn đối ở gian thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu có ghi rõ niên đại được làm vào năm Gia Khánh Kỷ Tỵ, tương ứng với năm 1809, nhân dịp trùng tu di tích. Điều này cho thấy hội quán đã tồn tại từ trước đó, có lẽ là vài chục năm.
Trên vách tường tiền điện còn lưu giữ hai tấm bia đá quý giá, được lập vào các năm 1848 và 1871, đánh dấu những lần trùng tu quan trọng. Đặc biệt, trong nội dung bia đá năm 1848, công trình đã được gọi là Hà Chương, khẳng định tên gọi và vai trò lịch sử của nó. Bên cạnh chức năng là trụ sở bang hội của người Hoa đến từ phủ Chương Châu, đây còn là nơi thờ phụng Thiên Hậu Thánh Mẫu, tạo nên biệt danh chùa Bà Hà Chương quen thuộc.
Kiến trúc độc đáo và hệ thống thờ tự đa dạng
Diện tích khuôn viên hội quán khoảng 1.500 m², với khoảng sân trước rộng chừng 200 m². Mặt bằng kiến trúc được bố trí theo hình chữ khẩu, bao gồm sân trước, tiền điện, thiên tĩnh, trung điện và chính điện, cùng hai dãy nhà đông sương và tây sương ở hai bên. Vật liệu xây dựng chủ yếu là gỗ, đá, gạch và ngói, thể hiện kỹ thuật tạo dáng và trang trí đặc trưng của nhóm người Hoa Phúc Kiến.
Phần mái được lợp ngói ống và điểm xuyết bằng ngói thanh lưu ly, trong đó mái tiền điện được trang trí công phu nhất với các tượng gốm sinh động như người cưỡi long mã, rồng, phượng và phù điêu. Những chi tiết này không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn phản ánh tín ngưỡng và văn hóa truyền thống.
Hệ thống thờ tự tại hội quán vô cùng phong phú, bao gồm nhiều vị thần linh trong thần thoại Trung Hoa:
- Thiên Hậu Thánh Mẫu: Vị thần chính, được thờ ở chánh điện với tượng gỗ cao khoảng 1 m.
- Chúa Sinh Nương Nương: Phù hộ cho việc sinh đẻ và nuôi dạy con cái.
- Phúc Đức Chính Thần: Còn gọi là Thổ Thần, biểu tượng của sự phúc lành.
- Quan Âm Bồ Tát: Vị Bồ Tát cứu độ chúng sinh.
- Quan Thánh Đế Quân: Tức Quan Công, đại diện cho các đức tính trung, hiếu, nghĩa, dũng.
- Ngọc Hoàng Đại Đế: Vị chúa tể tối cao trong thiên đình.
Các gian thờ được bố trí đối xứng và bài trí theo phong cách chung của đền miếu người Hoa trong vùng. Tiền điện là nơi thờ Ngọc Hoàng Đại Đế, với án thờ trang trí phù điêu chạm bong điển tích "Lục quốc phong tướng". Ba tấm bia đá ghi lại sự kiện trùng tu và việc đào ao năm 1885 được gắn trên vách tường, trong đó ao cá được tạo dựng với mục đích "tụ khí, trấn mạch" để tăng thêm sự linh thiêng cho miếu thờ.
Giá trị văn hóa và sự giao lưu cộng đồng
Hội quán Hà Chương sở hữu nhiều hoành phi, liễn đối độc đáo, nhiều trong số đó do các hội quán khác như Tuệ Thành, Quỳnh Phủ dâng tặng nhân dịp trùng tu năm 1901. Nội dung ca ngợi sự linh thiêng của các vị thần, mong cầu biển yên sóng lặng và phúc lành cho mọi người. Một cặp liễn đối có niên đại xưa nhất từ năm 1809 treo ở gian thờ Thiên Hậu, với ý nghĩa sâu sắc về sự bảo hộ và ân đức.
Hằng năm, ngoài các dịp lễ lớn như Tết Nguyên đán, Tết Đoan ngọ, lễ Vu Lan, hội quán còn tổ chức nhiều ngày cúng theo âm lịch khác. Những sự kiện này thu hút không chỉ người Hoa Phúc Kiến mà còn đông đảo người Việt đến tham gia, thể hiện sự giao lưu văn hóa và đoàn kết trong cộng đồng các dân tộc tại Việt Nam.
Với giá trị nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đá và chạm khắc gỗ nổi bật, hội quán Hà Chương đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 2001. Đây không chỉ là một di sản văn hóa quan trọng mà còn là minh chứng sống động cho lịch sử và sự phát triển của cộng đồng người Hoa ở TP.HCM.
