Lễ hội khai hạ Tượng Sơn: Gần ba thế kỷ giữ lửa nguồn cội và tinh thần thượng võ
Ngay từ tinh mơ, những con đường dẫn về Đình Tượng Sơn đã rộn ràng bước chân của người dân. Người già trong bộ áo the, khăn đóng truyền thống, lớp trẻ trong sắc phục chỉnh tề, cùng với con em xa quê tranh thủ những ngày đầu năm trở lại làng. Tất cả cùng hội tụ trong không gian cổ kính của ngôi đình hơn 270 năm tuổi, tạo nên một khung cảnh đậm chất văn hóa và lịch sử.
Nghi thức trang nghiêm và giá trị lịch sử
Ban tế lễ thực hành các nghi thức trước khi khai hội với sự trang trọng và thành kính. Đình Tượng Sơn được dựng từ năm 1750 (Canh Ngọ), là nơi thờ Thành hoàng làng và các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai khẩn, bảo vệ quê hương. Qua bao biến động thăng trầm, đình vẫn đứng đó như một chứng nhân lịch sử kiên cường. Năm 2003, đình được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, và đến tháng 6/2025, Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn chính thức được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của lễ hội.
Trong hương trầm nghi ngút, ban tế lễ gồm chánh tế, bồi tế và đại diện các dòng họ trang nghiêm thực hiện nghi thức cúng trời đất, Thành hoàng, các vị tiền bối và anh linh những người đã hy sinh vì quê hương. Ông Đặng Hồng Thái - Chánh tế Lễ khai hạ - chia sẻ: “Lễ khai hạ là dịp để dân làng tri ân tiền nhân, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Sau lễ, ai vào việc nấy, mở đầu năm mới với khí thế và niềm tin mới.”
Tinh thần thượng võ và trò chơi dân gian sôi động
Khi những hồi trống khai hội vang lên, không gian như bừng tỉnh. Tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập không chỉ mở đầu phần hội mà còn mang ý nghĩa xua đi điều dữ, gọi về điều lành trong năm mới. Ngay sau đó là các màn biểu diễn võ thuật truyền thống: múa quyền, múa roi, múa đao, múa kiếm. Những đường roi quét gió, những thế kiếm dứt khoát, nhịp nhàng thể hiện sự rèn luyện công phu của người dân làng Tượng Sơn.
Vùng đất này từng sản sinh danh tướng Nguyễn Dụng, người được vua Quang Trung Nguyễn Huệ trọng dụng. Tương truyền, trong lần tiến quân ra Bắc đại phá quân Thanh (1979), danh tướng Nguyễn Dụng đã đưa đại bình về đóng ở Đình Tượng Sơn để chỉnh đốn quân sĩ và chiêu mộ thêm binh lính. Truyền thống thượng võ vì thế không chỉ là trò diễn ngày hội, mà là phần máu thịt trong ký ức và niềm tự hào của bao thế hệ.
Ông Trần Văn Trọng, người dân địa phương, bày tỏ: “Lễ hội không chỉ để vui. Đó là cách nhắc con cháu nhớ rằng tổ tiên mình từng kiên cường giữ đất, giữ làng. Rèn luyện thân thể, giữ khí chất mạnh mẽ cũng là giữ lấy truyền thống ấy.”
Hội cướp cù và sới vật: Khát vọng no ấm và bản lĩnh
Điểm nhấn được chờ đợi nhất chính là hội cướp cù, trò chơi dân gian nổi tiếng khắp vùng bắc sông Gianh. Câu ca xưa vẫn vang lên mỗi mùa xuân: “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày mùng bảy về coi cướp cù.” Sân cù trải dài trên bãi cát rộng khoảng 200 m, hai đầu dựng cột tre cao treo rọ làm mục tiêu. Khi trọng tài tung quả cù giữa tiếng trống giục giã, hàng trăm người lập tức lao vào tranh cướp.
Không giới hạn số lượng người tham gia, không phân biệt tuổi tác, giới tính - ai có sức khỏe, có lòng dũng cảm đều có thể nhập cuộc. Hai đội tìm mọi cách đưa quả cù về phía rọ của mình trong sự giằng co quyết liệt nhưng đầy tinh thần thượng võ. Theo quan niệm dân gian, cướp được cù và ném trúng rọ tượng trưng cho việc “giành lộc”, mở ra một năm hanh thông, phát đạt. Vì thế, hội cướp cù không chỉ là trò chơi thể lực mà còn mang ý nghĩa cầu mùa, gửi gắm khát vọng no ấm.
Khi hội cù khép lại, bãi cát nhanh chóng trở thành sới vật. Ba hồi trống dài vang lên, hai đô vật bước ra với đai xanh - đỏ phân định. Khán giả đứng thành vòng tròn kín mít quanh sới, mắt dõi theo từng thế vật. Các đô vật không chỉ là người địa phương, ai muốn tham gia đều được, nhưng người làng Tượng Sơn luôn thắng. Những đòn khóa, ghì, quật, bốc được tung ra dứt khoát, tạo nên bầu không khí sôi động và đầy kịch tính.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa đương đại
Ông Nguyễn Văn Ninh - Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đồn - nhận định: “Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn là sinh hoạt văn hóa đặc sắc nhất của địa phương, thể hiện rõ tinh thần thượng võ và đoàn kết. Chúng tôi luôn chú trọng gìn giữ và phát huy giá trị lễ hội trong đời sống hôm nay.” Sau lễ khai hạ, người dân trở về với công việc thường nhật: cán bộ đến cơ quan, nông dân chuẩn bị xuống đồng, người buôn bán mở hàng đầu năm. Nhưng trong lòng mỗi người đều mang theo khí thế mới, niềm tin mới.
Gần ba thế kỷ trôi qua, lễ khai hạ làng Tượng Sơn vẫn là điểm hẹn văn hóa mỗi độ xuân về, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi người dân gửi gắm niềm tin vào một năm mới an lành, no ấm và thịnh vượng. Lễ hội không chỉ là hoạt động giải trí mà còn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng và lòng tự hào về truyền thống cha ông.
