Việt Nam đang nằm trong nhóm những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Nếu như quá trình già hóa ở nhiều nước phát triển diễn ra trong hàng chục năm, thậm chí cả thế kỷ, thì Việt Nam chỉ có khoảng 25-30 năm để thích ứng với sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu dân số. Thách thức đặt ra không chỉ là bảo đảm an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi, mà còn là tìm kiếm một mô hình phát triển mới để biến già hóa dân số từ sức ép thành động lực tăng trưởng.
Định hướng chiến lược từ Văn kiện Đại hội XIV
Lần đầu tiên, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định nhiệm vụ "phát triển kinh tế bạc để sớm thích ứng với xu thế già hóa dân số", đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy hoạch định chính sách: từ coi người cao tuổi chủ yếu là đối tượng thụ hưởng, “gánh nặng xã hội” sang xác định họ là “vốn quý dân tộc”, là một thị trường giàu tiềm năng, góp phần đáng kể vào tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới.
Trao đổi với chuyên gia
Đời sống và Pháp luật (ĐS&PL) đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Thanh Bình – Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về người cao tuổi Việt Nam, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam về những vấn đề đang được quan tâm này.
Cơ hội và thách thức từ già hóa dân số
ĐS&PL: Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Theo ông, xu thế này đang đặt ra những cơ hội và thách thức như thế nào đối với sự phát triển của đất nước trong những thập niên tới?
Ông Nguyễn Thanh Bình: Trước hết phải thấy rằng, Việt Nam đang già hóa dân số với tốc độ rất nhanh. Nếu nhiều quốc gia đi trước phải mất từ 50-70 năm, thậm chí có nước hơn 100 năm mới chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già, thì Việt Nam được dự báo chỉ mất khoảng 25-30 năm. Điều đáng nói là nhiều nước bước vào già hóa khi đã trở nên giàu có, đã chuẩn bị được nền tảng tài chính, an sinh xã hội và hệ thống chăm sóc người cao tuổi khá hoàn thiện. Còn chúng ta thì đang ở trong tình trạng "chưa giàu đã già", nên áp lực sẽ lớn hơn rất nhiều.
Thách thức đầu tiên là hệ thống an sinh xã hội, y tế và chăm sóc người cao tuổi sẽ phải chịu sức ép rất lớn. Điều đó đòi hỏi các cấp, các ngành phải chủ động hơn trong việc hoàn thiện cơ chế, chính sách cũng như tổ chức thực hiện, để vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng, vừa chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho người cao tuổi, đồng thời phát huy được vai trò của họ trong phát triển kinh tế - xã hội.
Một vấn đề khác cũng rất đáng lưu ý là khi số lượng người cao tuổi tăng nhanh thì lực lượng lao động trẻ sẽ giảm dần. Chúng ta đang ở giai đoạn cuối của thời kỳ "dân số vàng" và khoảng 5-10 năm nữa sẽ bước sang thời kỳ dân số già. Điều đó sẽ làm thay đổi cơ cấu dân số, cơ cấu lao động và đặt ra yêu cầu phải có cách sử dụng nguồn nhân lực phù hợp hơn. Theo tôi, cần coi người cao tuổi là một phần của lực lượng phát triển, tạo điều kiện để họ tiếp tục cống hiến bằng kinh nghiệm, tri thức, uy tín, tâm huyết của mình.
Cơ hội từ kinh tế bạc
Tuy nhiên, già hóa dân số không chỉ mang đến thách thức mà còn mở ra nhiều cơ hội. Người cao tuổi ngày nay có trình độ học vấn cao hơn, sức khỏe tốt hơn, rất nhiều người vẫn mong muốn tiếp tục cống hiến sau tuổi nghỉ hưu. Đây là nguồn vốn tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng rất quý giá cho xã hội. Nếu tạo điều kiện phù hợp, người cao tuổi có thể tiếp tục tham gia lao động, tư vấn, truyền nghề, khởi nghiệp, hoạt động xã hội và đóng góp vào sự phát triển cộng đồng.
Bên cạnh đó, nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm, chăm sóc dài hạn, các sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi cũng sẽ tăng rất nhanh. Đây chính là dư địa để hình thành và phát triển "kinh tế bạc" - một động lực tăng trưởng mới nếu chúng ta có chính sách phù hợp.
Thay đổi nhận thức về người cao tuổi
Điều quan trọng nhất, theo tôi, là phải thay đổi nhận thức, không nên coi người cao tuổi là “gánh nặng xã hội”, mà cần coi người cao tuổi là chủ thể của quá trình phát triển, là nguồn lực quốc gia chứ không chỉ là đối tượng thụ hưởng. Khi tạo được môi trường để người cao tuổi sống khỏe, sống hạnh phúc và tiếp tục cống hiến, chúng ta hoàn toàn có thể biến thách thức già hóa dân số thành cơ hội cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Hội Người cao tuổi Việt Nam sẽ tiếp tục đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, đồng thời đẩy mạnh phong trào "Tuổi cao - Gương sáng", tạo điều kiện để người cao tuổi sống vui, sống khỏe, sống có ích và tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng cũng như sự phát triển của đất nước.
