Quảng Trị là địa phương có nhiều nghĩa trang liệt sĩ nhất cả nước, với 2 nghĩa trang quốc gia và gần 200 nghĩa trang liệt sĩ lớn nhỏ. Điều này cho thấy mức độ khốc liệt của chiến tranh mà vùng đất này từng chịu đựng, đồng thời cũng thấy được sự công phu trong việc chăm sóc, thắp hương và đặt hoa tại các nghĩa trang. Chủ trương khuyến khích các đám cưới đặt hoa tại nghĩa trang liệt sĩ và trồng cây càng làm tăng tính ý nghĩa và thiết thực.
Nghĩa trang liệt sĩ – từ u tịch đến địa chỉ văn hóa
Theo tác giả bài viết, từ lâu nghĩa trang thường gắn với sự u tịch. Nghĩa trang liệt sĩ có người gác, đóng mở theo giờ, mang tính tôn kính và trang nghiêm; còn nghĩa trang nhân dân chỉ đông người vào dịp thanh minh, tảo mộ hoặc khi nhà có việc. Tác giả kể lại kỷ niệm đi cùng các cựu chiến binh từ miền Bắc vào Kon Tum, viếng nghĩa trang sư đoàn 10 lúc chạng vạng. Khi nghĩa trang đã đóng cổng, cả đoàn phải leo rào vào thắp hương. Những người lính từng dày dạn trận mạc đã khóc trong bóng tối, tiếng khóc vang xa và nước mắt mặn đắng.
Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Duy Anh ở Tiền Giang được xem là người đầu tiên trên cả nước biến nghĩa trang liệt sĩ thành studio ngoài trời. Phông nền là các ngôi mộ, tượng đài, những ngôi sao, con đường giữa các ngôi mộ, cùng hàng cây, tán cây và hương hoa. Ban đầu có một số người phản đối, nhưng sau khi thấy những bộ ảnh đẹp, nên thơ nhưng vẫn đầy tôn kính, nhiều người từ khắp nơi đã tìm đến nhờ anh chụp. Phong trào lan tỏa, và nghĩa trang trở thành một địa chỉ văn hóa. Hàng ngàn cặp đôi đã vào nghĩa trang liệt sĩ Tiền Giang chụp ảnh cưới. Khi vào chụp, họ thắp hương, dọn vệ sinh, khiến nghĩa trang thường xuyên nhộn nhịp. Nhiều bức ảnh của NSNA Duy Anh chụp tại đây đã đạt giải thưởng quốc tế.
Mỹ tục mới: từ hạnh phúc lứa đôi đến tri ân liệt sĩ
Tác giả so sánh phong trào này với hoạt động thả hoa trên sông Thạch Hãn hay thắp nến tri ân vào các dịp lễ, đặc biệt là ngày 27 tháng 7. Việc khuyến khích các đám cưới đặt hoa tại nghĩa trang liệt sĩ sẽ biến những nơi vốn u tịch trở nên ấm áp, nghĩa tình, nhân văn và tràn đầy sức sống.
Tác giả dẫn chứng những mỹ tục xưa ở các làng quê Việt Nam. Có làng quy định mỗi cặp cô dâu chú rể trước khi cưới phải góp cho làng một đoạn đường gạch, tạo nên những con đường làng đẹp qua nhiều năm. Làng Thế Chí Tây (nay là phường Phong Phú, Huế) có con đường mang tên “con đường hạnh phúc” – được xây dựng nhờ sự góp sức của các cặp đôi. Sau đó, họ lại góp dừa trồng dọc đường. Còn một số ngôi làng cổ miền Bắc có những con đường gạch nghiêng từ đóng góp của các cặp đôi đã tồn tại hàng trăm năm, mang vẻ đẹp cổ kính.
Huế cải cách tang lễ: giới hạn 72 giờ và hỗ trợ hỏa táng
Tác giả cũng đề cập đến quy định mới của chính quyền thành phố Huế: các lễ tang không tổ chức quá 72 giờ. Trước đây, người Huế thường tổ chức tang lễ rình rang kéo dài nhiều ngày. Phong tục này kéo theo hệ thống lăng tẩm đồ sộ cho người âm, nhiều nơi còn nguy nga hơn nhà người sống. Chính quyền thành phố đang vận động người dân hỏa táng, hỗ trợ 100% chi phí.
Theo tác giả, cuộc vận động này tương tự như thói quen hỏa táng đang dần phổ biến. Ở miền Bắc, người ta chôn sau 3 năm thì cải táng (bốc mả), cho vào tiểu sành và chôn vĩnh hằng. Miền Nam thì đào sâu chôn chặt, không bốc mả. Ngày nay, đa phần đã chọn hỏa táng. Nhiều người còn dặn con cháu sau khi thiêu thì rải tro xuống sông hoặc biển, chỉ thờ ảnh, không thờ mộ. Họ lý luận rằng con cháu ngày nay sống phân tán, ngày giỗ có thể tưởng niệm tại bàn thờ, không cần lên mộ. Tác giả cảnh báo rằng nếu cứ xây dựng “thành phố người âm” như ở Huế, đến lúc người sống không có chỗ ở và đất sản xuất.
Dù có ý kiến cho rằng ngày giỗ là dịp con cháu quây quần, tác giả phản biện: có nhiều cách quây quần khác. Dẫn chứng một gia đình ở Hà Nội có 300 thành viên hàng năm tổ chức đi chơi tập thể mặc đồng phục, khiến nhiều người tưởng là công ty tổ chức cho nhân viên. Mới đây, một gia đình khác hơn 100 người góp 300 triệu đồng đi du lịch, đặt 30 phòng nghỉ ở Thanh Hóa. Với số lượng người như vậy, tập trung vào đám giỗ không nhà nào chịu nổi.
Tác giả kết luận: xã hội hiện đại hóa, cần gìn giữ và phát triển những mỹ tục, loại bỏ phong tục lạc hậu. Việc khuyến khích vào nghĩa trang liệt sĩ dâng hoa ngày cưới, trồng cây, góp tiền làm đường, xây dựng công trình văn hóa là những mỹ tục mới nên được nhân rộng.
