Con đường dẫn vào bản Cù uốn lượn theo sườn núi. Sáng sớm, sương phủ nhẹ trên những mái nhà, triền dốc. Trên một ngọn đồi, lưng tựa vào núi, mặt hướng dòng sông Nậm Mộ, Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ xã Chiêu Lưu hiện lên trang nghiêm, nổi bật giữa không gian núi rừng biên viễn. Nhà bia cao hơn 7m, kiến trúc một tầng, hai mái, hình lục giác. Khuôn viên có sân hành lễ, cảnh quan, cây xanh…, tạo nên một không gian hài hòa, tôn nghiêm.
Đứng trước bia đá, cựu chiến binh Moong Biên Phòng, gần 80 tuổi, chậm rãi lần theo từng dòng chữ ghi danh 16 liệt sĩ với đầy đủ tên tuổi, quê quán, nơi hy sinh. Ông xúc động kể: “Tôi nhập ngũ năm 1968, cùng một đợt với Moong Văn Thành, Moong Văn Đào, Lữ Văn Dung, Lương Đình An. Nhưng các anh ấy đều hy sinh, mỗi người ngã xuống một chiến trường: Quảng Trị, Gia Lai, Long An, Savannakhet (Lào). Chỉ có mình tôi trở về…”.
Chiến tranh lùi xa, nhưng ký ức về những người đồng đội từng vào sinh ra tử vẫn ở lại trong ông. Mang theo ký ức ấy, ông Phòng lặng lẽ dựng một ngôi đền nhỏ trong vườn nhà, khắc bia ghi tên những người bạn đã hy sinh để hương khói, thờ phụng. “Nhiều khi tôi nghĩ, đồng đội đã cử tôi ở lại để làm công việc đó…”.
Chiêu Lưu là địa phương có nhiều liệt sĩ nhất của huyện Kỳ Sơn (trước đây) nhưng không có nghĩa trang liệt sĩ, cũng không có nơi tưởng niệm các liệt sĩ. Trong số bốn người bạn của ông Phòng, liệt sĩ Moong Văn Đào đến nay vẫn chưa tìm thấy hài cốt; ba liệt sĩ còn lại đã được quy tập, an táng trong các nghĩa trang liệt sĩ.
Bà Vi Thị Phiền, ở bản Khe Tang, xã Chiêu Lưu, là con gái liệt sĩ Vi Đình Xuân, đứng lặng trước tấm bia ghi danh, khẽ nói: “Bố đi chiến trường được một tháng thì mẹ sinh tôi. Rồi bố hy sinh… bố con không biết mặt nhau. Đến nay, tôi vẫn chưa biết mộ bố nằm ở đâu”. Người phụ nữ đã ngoài 50 tuổi ấy, lần đầu tiên được đứng trước một nơi trang nghiêm có khắc tên cha mình. “Tôi cảm ơn Đảng, Nhà nước và cộng đồng đã quan tâm đến gia đình chính sách, xây dựng nơi thờ cúng các liệt sĩ, trong đó có bố tôi…”, bà xúc động nói.
Ý tưởng xây dựng từ chuyến khảo sát năm 2024
Năm 2024, trong một chuyến về Chiêu Lưu khảo sát, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cùng cán bộ Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Nghệ An dừng lại rất lâu trước công trình đài tưởng niệm liệt sĩ đã xuống cấp. Ý tưởng xây dựng một nhà bia liệt sĩ được hình thành từ khi ấy. Khó khăn lớn nhất là nguồn lực. Chiêu Lưu là một trong những xã biên giới nghèo nhất của Nghệ An, ngân sách hạn hẹp, đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn. Từ trăn trở ấy, ông đã vận động Ni trưởng Thích Diệu Hương, Phó Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hải Phòng, trụ trì chùa Phong Hanh (phường Hải Dương) cùng chung tay, góp sức.
Ni trưởng Thích Diệu Hương cùng các tăng ni, phật tử chùa Phong Hanh đã đóng góp 2,5 tỷ đồng cho Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, trong đó gần 1 tỷ đồng dành để xây dựng Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ xã Chiêu Lưu; phần còn lại để tặng quà cho các Mẹ Việt Nam Anh hùng còn sống trên cả nước, mỗi suất 1 triệu đồng.
Quá trình thi công và những khó khăn
Ngày 20/1/2026, công trình Nhà bia được khởi công, sau 3 tháng thì hoàn thành, với tổng kinh phí hơn 1 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa. Cựu chiến binh Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Nghệ An cho biết: Công trình được triển khai trong bối cảnh nhiều khó khăn. Thời tiết miền núi diễn biến thất thường, nắng nóng kéo dài; trong khi trên địa bàn cùng lúc triển khai nhiều dự án xây dựng, khiến nguồn nhân công, vật liệu khan hiếm, giá cả biến động mạnh. Tuy vậy, nhận thức sâu sắc ý nghĩa chính trị-xã hội của công trình tri ân, đơn vị thi công đã nỗ lực khắc phục khó khăn, bảo đảm tiến độ và chất lượng.
Đáng trân trọng, trong điều kiện chi phí đầu vào tăng cao, đơn vị vẫn giữ nguyên cam kết, không cắt giảm vật liệu, không ảnh hưởng đến độ bền và tính trang nghiêm của công trình; đồng thời tự nguyện hỗ trợ thêm hệ thống cây xanh, cảnh quan và một phần nhân công, với tổng giá trị gần 70 triệu đồng.
Không chỉ có sự nỗ lực của đơn vị thi công, công trình còn là kết quả của sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều phía. Với vai trò chủ đầu tư, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Nghệ An đã chủ động tổ chức triển khai, thường xuyên kiểm tra, đôn đốc, kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh. Cấp ủy, chính quyền xã Chiêu Lưu tích cực phối hợp, tạo điều kiện thuận lợi về mặt bằng và các điều kiện cần thiết để công trình được thi công thông suốt.
“Trong quá trình triển khai công trình, chúng tôi rất xúc động trước tinh thần trách nhiệm, sự đồng lòng và nghĩa tình sâu nặng của nhân dân địa phương. Trong điều kiện thời tiết nắng nóng gay gắt, nguồn nước phục vụ thi công bị hạn chế, các cơ quan và nhiều hộ dân đã tự nguyện nhường nước sinh hoạt của gia đình để phục vụ công trình. Có những thời điểm vật liệu và nhân công khan hiếm, một số gia đình đã tạm dừng việc xây dựng nhà riêng, ưu tiên nguồn lực cho công trình Nhà bia tưởng niệm. Cùng với đó, đơn vị tư vấn thiết kế cũng tự nguyện không nhận kinh phí, coi đây là phần đóng góp cho công trình tri ân”, ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.
Sự chung tay, đồng lòng của các tổ chức, đơn vị và nhân dân đã tạo nên sức mạnh tổng hợp, giúp công trình hoàn thành đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng, thể hiện sâu sắc nghĩa tình, trách nhiệm và truyền thống tri ân trên mảnh đất biên cương Chiêu Lưu.
Lễ khánh thành trang trọng
Sáng 24/4/2026, lễ khánh thành Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ xã Chiêu Lưu được tổ chức trang trọng, với sự tham dự của đông đảo đại biểu và nhân dân địa phương. Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, khẳng định công trình thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc và lan tỏa tinh thần tri ân, báo ân của Phật giáo, góp phần bồi đắp, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Hòa thượng cũng bày tỏ mong muốn tiếp tục đồng hành, vận động tăng ni, phật tử chung tay xây dựng một khu tưởng niệm liệt sĩ quy mô hơn tại xã Nậm Cắn, tỉnh Nghệ An.
Cùng chung cảm xúc tri ân, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng ghi nhận, đánh giá cao những đóng góp của Ni trưởng Thích Diệu Hương cùng các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong quá trình xây dựng công trình; nhấn mạnh đây là minh chứng sinh động cho tinh thần trách nhiệm xã hội và sự đồng hành bền bỉ của các tổ chức, tôn giáo và nhân dân trong công tác đền ơn đáp nghĩa.
Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chiêu Lưu Lô Văn Thái khẳng định, công trình là nơi tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ và là biểu tượng của lòng biết ơn sâu sắc, nhắc nhở mỗi người dân tiếp tục chung tay xây dựng quê hương ngày càng phát triển.
