Buổi sớm ở Đồng Đăng thường bắt đầu bằng một lớp sương mỏng vắt ngang triền núi. Trong sân ga, tiếng còi tàu vọng lên rồi tan dần giữa miền biên viễn. Ngoài phố, những đoàn xe chở hàng nối nhau xuôi về phía cửa khẩu, mở đầu một ngày mới ở vùng cửa ngõ.
Từ miền đất này, câu ca dao quen thuộc đã theo lời ru của bà, của mẹ đi qua nhiều thế hệ: 'Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa, Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh. Ai lên xứ Lạng cùng anh, Bõ công bác mẹ sinh thành ra em'.
Vì sao ca dao nói Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa?
Theo địa giới hiện nay, phố Kỳ Lừa nằm gần trung tâm tỉnh lỵ Lạng Sơn, cách Đồng Đăng khoảng 15 km. Khoảng cách ấy khiến nhiều người lần đầu đến xứ Lạng không khỏi thắc mắc. Trò chuyện với phóng viên, bà Vi Thị Quỳnh Ngọc, cán bộ Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn, tác giả cuốn sách Tứ trấn Đoàn Thành Lạng Sơn, cho biết: 'Thời trước, cả vùng đô thị xứ Lạng, tính từ bờ sông Kỳ Cùng ngược về phía Đồng Đăng hiện nay gọi chung là trấn Đồng Đăng. Vì vậy, câu ca dao không phản ánh địa giới hành chính theo cách hiểu hiện nay, mà khái quát một không gian văn hóa rộng lớn của xứ Lạng'.
Phố Kỳ Lừa được nhắc đến với ý nghĩa là trung tâm tỉnh lỵ Lạng Sơn xưa. Đây là một trong những đô thị cổ hình thành khá sớm ở miền biên viễn, giữ vai trò giao thương giữa Việt Nam và Trung Quốc, giữa miền xuôi với miền ngược.
Phố chợ sầm uất từ thế kỷ 17
Các tư liệu cho thấy, từ thế kỷ 11 - 12, nơi đây đã diễn ra hoạt động trao đổi hàng hóa giữa thương nhân hai nước Việt - Trung. Đến cuối thế kỷ 17, phố chợ phát triển mạnh hơn cùng sự xuất hiện của cộng đồng người Hoa đến làm ăn, định cư. Tả đô đốc, Hán quận công Thân Công Tài được ghi nhận là người có công khai mở, lập nên phố chợ Kỳ Lừa. Năm 1683, đền Tả Phủ được xây dựng ngay giữa trung tâm phố chợ để thờ ông.
Ngoài đền Tả Phủ, Kỳ Lừa còn lưu dấu nhiều công trình tín ngưỡng như đền Bắc Đế, đền Quan Công, hội quán Kỳ Lừa, đền Kỳ Cùng và bia cầu đá lập năm 1724. Những di tích ấy phản ánh quá trình cộng cư, giao thoa văn hóa kéo dài nhiều thế kỷ giữa người Hoa và cư dân bản địa.
Lễ hội và ẩm thực đặc sắc
Phố chợ cũng là nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể. Hằng năm, từ ngày 22 - 27 tháng giêng, lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ, hội Đầu pháo và hội chợ Kỳ Lừa thu hút đông đảo người dân, du khách. Trong những ngày hội, sắc màu trang phục Tày, Nùng hòa cùng nghi lễ rước, trò diễn dân gian, tiếng hát sli, hát lượn. Chợ không chỉ là nơi mua bán, mà còn là chốn gặp gỡ, giao duyên của nam nữ thanh niên vùng cao.
Nơi đây cũng được xem là 'chiếc nôi' của nhiều món ăn nổi tiếng như lợn quay, vịt quay, khau nhục, phở chua, bánh cao xằng, bánh cuốn trứng, bánh áp chao.
Hành trình tìm nàng Tô Thị và chùa Tam Thanh
Rời Kỳ Lừa, hành trình tiếp tục về phía núi Tô Thị và chùa Tam Thanh. Trên sườn núi đá, hình ảnh nàng Tô Thị bồng con chờ chồng đã trở thành biểu tượng của lòng son sắt. Dưới chân núi là quần thể Nhị - Tam Thanh, nơi hang động, mái chùa và vách đá hòa vào nhau, tạo nên không gian vừa kỳ vĩ, vừa trầm mặc. Chùa Tam Thanh nằm trong lòng động đá tự nhiên. Bước qua cửa động, âm thanh phố phường dường như bị giữ lại phía sau. Mùi hương trầm quyện trong hơi lạnh, từng giọt nước từ nhũ đá rơi đều giữa khoảng không tĩnh lặng.
Kỳ Lừa hôm nay
Kỳ Lừa hôm nay đã khoác lên mình diện mạo mới. Cửa hàng sáng đèn, người trẻ dạo phố, du khách tìm mua đặc sản, dòng xe cộ đưa khu phố chợ vào nhịp sống hiện đại. Nhưng giữa những đổi thay, đền Tả Phủ, núi Tô Thị và chùa Tam Thanh vẫn đứng đó, nối quá khứ với hiện tại. Bao thế kỷ đã trôi qua, lời mời 'Ai lên xứ Lạng cùng anh' vẫn còn nguyên sức gợi, đưa ta trở về miền đất nơi lịch sử, huyền thoại và đời sống thường ngày cùng viết tiếp một câu ca chưa bao giờ cũ.
