Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh, liên tục nhắc các chiến sĩ: 'Chậm thôi, nhẹ thôi! Đừng để các Anh đau lần nữa!' mỗi khi từng lớp đất được bóc tách khỏi rãnh mộ sâu hơn 2 m ở Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM. Dưới cái nắng hầm hập của thành phố những ngày tháng 7, ông gần như không rời mắt khỏi từng nhát bay. Chỉ ít ngày trước, ông còn lặn lội trong cánh rừng sâu ở tỉnh Svay Rieng, Campuchia, cùng lực lượng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Trở về Việt Nam theo lệnh điều động của Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 7, ông cùng các Đội K70, K71, K72, K73 và K74 tiếp tục hành trình tìm những chiến sĩ yêu nước đã nằm lại nơi từng là nghĩa trang Đô Thành trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Mỗi lớp đất kể một câu chuyện
Kể từ ngày nhận lệnh điều động của Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 7, Thượng tá Trần Hùng Cường cùng các đồng đội gần như chưa vắng một ngày tại công viên Lê Thị Riêng. Với những người lính nhiều năm quy tập hài cốt liệt sĩ ở Campuchia, khu công viên những ngày này vừa là nơi làm việc, vừa là ngôi nhà thứ hai. Theo ông Cường, kinh nghiệm tích lũy sau hàng chục năm làm nhiệm vụ giúp các đội nhanh chóng bắt tay vào nhiệm vụ. Khi những dấu tích đầu tiên xuất hiện dưới lớp đất, cả tổ công tác gần như lặng đi. 'Tìm thấy rồi', tiếng một chiến sĩ trẻ vang lên từ đáy hố. Dưới lớp đất vừa được bóc tách là dấu vết hài cốt còn bám đất đen cùng một đoạn băng đạn đã rỉ sét. Dù từng chứng kiến khoảnh khắc ấy nhiều lần trong những cánh rừng biên giới, người lính quy tập vẫn không giấu được xúc động. 'Cổ họng tôi nghẹn lại. Mỗi lần tìm thấy các Anh, cảm giác vẫn như lần đầu', ông nói.
Theo ông Cường, công việc của đội quy tập chưa bao giờ chỉ là đào đất. Điều quan trọng nhất là biết 'đọc' được lòng đất. 'Mỗi lớp đất đều kể một câu chuyện', ông nói. Đầu tiên phải biết phân biệt đâu là lớp đất nguyên thủy, đâu là lớp đất được san lấp về sau. Khi tầng đất tự nhiên xuất hiện dấu hiệu xáo trộn, màu đất thay đổi hoặc kết cấu không còn đồng nhất, đó có thể là dấu vết của một hố chôn. Với những khu vực từng bị đô thị hóa mạnh như công viên Lê Thị Riêng, việc nhận biết càng khó hơn. Nhiều dấu tích đã bị các lớp đất mới phủ lấp, buộc lực lượng quy tập phải kết hợp kinh nghiệm thực địa với nhiều phương pháp khảo sát khác nhau. 'Có khi chỉ một khoảng đất sẫm màu hơn bình thường cũng khiến cả tổ dừng lại kiểm tra', ông nói. Ở rừng hay đồng ruộng, nơi có hài cốt thường có màu đất đen hơn do quá trình phân hủy, thảm thực vật cũng phát triển khác khu vực xung quanh. Ông Cường cho biết những người đi trước còn truyền lại một kinh nghiệm đặc biệt: trải những tờ giấy trắng mỏng lên mặt đất qua đêm. Sáng hôm sau, vị trí giấy vẫn khô ráo có thể là nơi hơi đất bị cản lại bởi hài cốt bên dưới. Dù không phải phương pháp duy nhất, kinh nghiệm này nhiều lần giúp lực lượng khoanh vùng nhanh hơn trước khi bóc tách.
Hành trình xuyên rừng ở Campuchia
Chỉ ít ngày trước khi có mặt tại công viên Lê Thị Riêng, Thượng tá Trần Hùng Cường cùng đồng đội vẫn còn băng rừng, lội suối ở tỉnh Svay Rieng, Campuchia, thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. 'Ở Campuchia, việc tìm kiếm khá gian nan. Có ngày chúng tôi đi cả trăm cây số mới đến được điểm nghi có mộ. Tối thì ngủ trong chùa hoặc dựng lán giữa rừng. Mưa rừng, muỗi, vắt, sốt rét... đủ cả. Có những đợt làm nhiệm vụ ròng rã mấy tháng mới tìm được hai, ba hài cốt', ông Cường nhớ lại. Chính những cuộc tìm kiếm kéo dài ấy đã rèn cho người lính quy tập khả năng 'đọc' địa hình và sự kiên nhẫn đến từng chi tiết nhỏ. Với họ, một khoảng đất sẫm màu, sự thay đổi của thảm thực vật hay dấu vết địa tầng bị xáo trộn đều có thể là manh mối dẫn đến nơi liệt sĩ đang nằm lại.
Từ cuối những năm 1990 đến đầu những năm 2000, Quân khu 7 thành lập các Đội K chuyên tìm kiếm, quy tập hài cốt quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Campuchia. Mỗi mùa khô, hàng trăm cán bộ, chiến sĩ đến nhiều tỉnh từng là chiến trường ác liệt như Svay Rieng, Kampong Cham, Tboung Khmum, Siem Reap hay Banteay Meanchey để khảo sát, xác minh thông tin và đưa các liệt sĩ trở về đất mẹ. Ngoài nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ, các đơn vị còn thực hiện công tác dân vận, đối ngoại quốc phòng, phối hợp thu thập thông tin từ nhân chứng và chính quyền sở tại để xác định các khu vực nghi có mộ liệt sĩ. Theo Cục Chính sách - Xã hội (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam), riêng mùa khô 2024-2025, các Đội K70, K71 và K73 đã quy tập được 490 hài cốt liệt sĩ, đạt hơn 180% chỉ tiêu được giao. Những kinh nghiệm tích lũy từ các cánh rừng Campuchia cũng trở thành lợi thế quan trọng khi lực lượng được điều động tham gia tìm kiếm tại công viên Lê Thị Riêng.
Kết quả quy tập và ý nghĩa nhân văn
Theo Trung tá Lý Minh Vân, cán bộ Đội K74, hơn 35 cán bộ, chiến sĩ của các Đội K cùng lực lượng Bộ Tư lệnh TP.HCM túc trực 24/24 giờ tại hiện trường. Với họ, đây không chỉ là nhiệm vụ quân sự mà còn là món nợ ân nghĩa với thế hệ cha anh. 'Khi tận tay lau sạch từng di vật, anh em đều lặng người. Chính cảm xúc ấy khiến mọi người quên mệt mỏi, chỉ mong đưa các Anh trở về một cách trọn vẹn và trang nghiêm nhất', ông Vân chia sẻ. Tính đến ngày 11/7, lực lượng quy tập đã tìm thấy 49 hài cốt và 1 bộ tập thể tại khu vực công viên. Toàn bộ đã được đưa vào nhà quàn để chuẩn bị xét nghiệm ADN, tổ chức thờ cúng trang nghiêm. Trung tá Lê Ngọc Hà, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Tư lệnh TP.HCM, nhấn mạnh chiến sĩ thực hiện nhiệm vụ luôn làm việc bằng trách nhiệm và nghĩa vụ cao nhất, cố gắng bóc tách từng bộ hài cốt, di vật đi kèm với hy vọng đưa các Anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.
Phát biểu sau buổi dâng hương, tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng ngày 11/7, Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, đánh giá cao nỗ lực của các lực lượng tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đại tướng nhấn mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn'. Ông đề nghị các lực lượng tiếp tục phối hợp chặt chẽ, triển khai nhiệm vụ bằng phương pháp khoa học, thận trọng nhưng khẩn trương để sớm đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình và đồng đội. Theo Đại tướng, việc tiếp tục tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ thực hiện tốt chính sách đối với người có công mà còn góp phần bổ sung tư liệu lịch sử, làm sáng tỏ những dấu tích của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, qua đó giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay.
