Cuốn sách 'Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt' của Giáo sư Kiều Thu Hoạch không chỉ là một công trình học thuật thông thường mà được biên soạn dưới dạng tuyển tập tư liệu chọn lọc, mang đến cái nhìn đa chiều về các nghi lễ tín ngưỡng cổ truyền.
Tuyển Tập 22 Hợp Phần Tư Liệu Quý Giá
Tác phẩm này gồm 22 hợp phần, tập hợp các bài lược thuật và trích tuyển từ nhiều nguồn văn bản trong và ngoài nước, liên quan mật thiết đến tục lên đồng, lễ gọi hồn và hiện tượng đồng cốt. Theo tác giả, cách trình bày này gần với hình thức chrestomathie - một phương pháp tuyển tập văn bản chọn lọc, từng được học giả Edmond Nordemann áp dụng từ năm 1898.
Đa Dạng Góc Nhìn Học Thuật Và Tín Ngưỡng
Các hợp phần trong sách phản ánh nhiều nguồn tư liệu phong phú, bao gồm:
- Những góc nhìn học thuật từ dân tộc học, tư liệu Hán Nôm, Phật giáo Mật tông và Shaman giáo.
- Các văn bản liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu và nhân vật thánh mẫu Liễu Hạnh, như 'Truyện nữ thần ở Vân Cát' và 'Chân dung Chúa Liễu: từ huyền tích dân gian đến các văn bản Hán Nôm thời Lê - Nguyễn'.
- Nghiên cứu về hiện tượng đồng cốt trong xã hội, chẳng hạn bài viết của học giả Maurice Durand và phóng sự 'Đồng bóng' của Trọng Lang.
Ngoài ra, sách còn đề cập đến các yếu tố thực hành nghi lễ như tục thờ Tam phủ, hát văn, và không gian thờ tự tại Phủ Giầy.
Nguồn Gốc Và Sự Biến Đổi Của Tục Lên Đồng
Qua các tư liệu được tập hợp, tác giả chỉ ra rằng tục lên đồng của người Việt đã xuất hiện từ rất sớm, có thể từ thời Nhà Lý hoặc thậm chí thời Hùng Vương, lâu trước khi thần nữ Liễu Hạnh giáng sinh. Nghi lễ này đã trải qua nhiều thay đổi qua các thời kỳ, đặc biệt khi Liễu Hạnh được thờ phụng rộng rãi và mô hình 'Tiền Phật hậu Mẫu' hình thành, biến lên đồng hầu bóng thành một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc.
Quan Niệm Về Linh Hồn Và Hiện Tượng Nhập Hồn
Tác giả Kiều Thu Hoạch nhấn mạnh việc tìm hiểu tục lên đồng cần đặt trong mối liên hệ với quan niệm về linh hồn. Trong nghi lễ, ông đồng hoặc bà cốt được tin là nơi các thần linh nhập vào, tạo cầu nối giao tiếp giữa con người và thế giới tâm linh. Sách cũng dẫn lại các công trình của học giả quốc tế như Edward Burnett Tylor, bàn về hiện tượng linh hồn trong nhiều nền văn hóa.
Đáng chú ý, tác giả cho biết trong kho tư liệu Hán Nôm của Việt Nam hiện chưa có ghi chép cụ thể về việc sử dụng chất kích thích trong nghi lễ lên đồng, điều này mở ra nhiều câu hỏi cần tiếp tục nghiên cứu.
Biến Đổi Trong Xã Hội Hiện Đại Và Giá Trị Văn Hóa
Cuốn sách còn đề cập đến sự biến đổi của tục lên đồng trong đời sống xã hội hiện đại. Qua các biến thiên lịch sử, nghi lễ này đã có những thay đổi trong cách thực hành và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Mai, lên đồng hầu bóng vẫn được xem là một dạng diễn xướng văn hóa đặc thù, mang giá trị tín ngưỡng sâu sắc.
Tóm lại, 'Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt' không chỉ cung cấp nguồn tư liệu tham khảo quý giá mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về quan niệm linh hồn và hiện tượng nhập hồn, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
