Nghiên cứu hé lộ sự giao thoa kiến trúc Pháp - Việt độc đáo tại thành phố Huế
Trong quá trình nghiên cứu và nhận diện sự giao thoa văn hóa, kiến trúc Pháp - Việt tại thành phố Huế, Thạc sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Thị Hiền, Khoa Kiến trúc, Trường đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng đã rút ra nhiều nhận định thú vị và chi tiết. Công trình này không chỉ là sự kết hợp đơn thuần mà còn phản ánh một quá trình tương tác văn hóa sâu sắc giữa hai nền kiến trúc.
Bốn xu hướng mặt bằng kiến trúc đặc trưng
Theo nghiên cứu, về bố cục mặt bằng, các công trình kiến trúc Pháp tại Huế được chia thành bốn xu hướng chính với những đặc trưng riêng biệt. Dạng thứ nhất là mặt bằng hình chữ nhật, nhà một tầng đối xứng, với sảnh chính dẫn vào không gian sang trọng và hai bên là các không gian phụ trợ. Dạng thứ hai cũng có mặt bằng hình chữ nhật nhưng công trình từ 2 đến 3 tầng, vẫn duy trì tính đối xứng. Tuy nhiên, điểm khác biệt là cầu thang chuyển tầng không đặt đối xứng, và sảnh đón được bố trí nhô ra, trở thành điểm nhấn nổi bật của công trình.
Dạng thứ ba là nhà một tầng với mặt bằng dàn đều hai bên và có hành lang dài, tạo cảm giác mở rộng. Dạng thứ tư đặc biệt hơn với mặt bằng không đối xứng, không gian linh hoạt, thoát khỏi các tỷ lệ cứng nhắc truyền thống. Các công trình thuộc dạng này có thể được xây dựng vào cuối thời kỳ Pháp thuộc, khi con người bắt đầu có cái nhìn hiện đại và phóng khoáng hơn về kiến trúc.
Ảnh hưởng qua lại giữa kiến trúc Pháp và truyền thống Huế
Đánh giá về sự tương đồng và ảnh hưởng của kiến trúc địa phương Huế đến các công trình kiến trúc Pháp, kiến trúc sư Nguyễn Thị Hiền chia sẻ: “Yếu tố phương Tây thay đổi tuân theo bố cục gian-chái và trải rộng theo chiều ngang. Mái lợp ngói nhiều lớp như ngói liệt, ngói vảy cá, ngói lưu ly theo hình thức cung đình Huế. Hệ mái các ngôi nhà thuộc địa vẫn mô phỏng theo hệ mái căn nhà truyền thống Huế. Điều khác biệt là các công trình kiến trúc Pháp có mặt đứng hai tầng, trong khi ngôi nhà truyền thống chỉ một tầng.”
Phong cách cung đình Huế, vốn nổi tiếng với các hoa văn trang trí đắp nổi cùng nghệ thuật khảm sành sứ, thủy tinh, đã được kết hợp tinh tế với họa tiết phương Tây như lá phong, chùm nho, đồng hồ. Xuyên suốt chiều dài lịch sử, các chủ đề hoa lá, thiên nhiên như mai, liên, cúc, trúc và chủ đề con vật như lân, rồng, phượng thường xuất hiện trong hoa văn đắp nổi. Sự kết hợp này tạo nên nét mềm mại và sự hài hòa đa văn hóa cho công trình.
Kiến trúc sư Hiền nhận định: “Đã có một sự chuyển biến lớn, tích cực trong lối sống và sinh hoạt hằng ngày của người dân địa phương Huế khi họ tiếp nhận luồng văn hóa, văn minh phương Tây thông qua quá trình chinh phục thuộc địa của người Pháp. Ngược lại, nền kiến trúc truyền thống lâu đời của triều Nguyễn cũng đã tác động rất lớn đến những suy nghĩ, thiết kế của người Pháp. Từ đó, buộc người Pháp phải thay đổi để thích nghi.”
Phố Lê Lợi - Khu phố “Tây” tiêu biểu và giá trị khoảng mở đô thị
Trục phố Lê Lợi, trước đây có tên là Jules Ferry, được biết đến là khu phố “Tây” thời kỳ Pháp thuộc và là trục phố cốt lõi hình thành, tạo tiền đề phát triển đô thị Huế sau này. Không gian đô thị này nằm ở bờ nam sông Hương với các công trình tiêu biểu như Trường Quốc học Huế, khách sạn Saigon Morin, Trường đại học Sư phạm Huế, Trường THPT Hai Bà Trưng, và Bệnh viện Trung ương Huế.
Người Pháp quy hoạch khu vực này với mật độ công trình ít và thấp tầng, trong khi mật độ cây xanh và khoảng rỗng sân vườn lại nhiều. Điều này rất tương đồng với cách quy hoạch nhà vườn, phủ đệ hay trong Kinh thành Huế, thể hiện sự tiếp thu tinh tế từ kiến trúc bản địa.
Trong bối cảnh nhiều công trình kiến trúc Pháp tại Huế đã bị phá hủy hoặc biến dạng, phố Lê Lợi vẫn còn hiện hữu 14 công trình với tổng số 27 hạng mục kiến trúc riêng lẻ. Các công trình này được xây dựng theo nhiều phong cách đa dạng như Tiền thuộc địa, Tân cổ điển, Địa phương Pháp, Art Deco và Đông Dương, trong đó phong cách Tân cổ điển chiếm đa số với 10 công trình.
Một ví dụ điển hình là khách sạn Saigon Morin, nằm ngay đầu cầu Trường Tiền. Được xây dựng vào năm 1901, đây là khách sạn đầu tiên ở Trung Kỳ. Ban đầu công trình có hai tầng ở tiền sảnh và một tầng ở hai cánh, sau nhiều lần cải tạo và nâng cấp, khách sạn đã trở thành bốn tầng vào năm 1995 và duy trì cho đến hiện nay.
Bản chất đô thị kiểu vườn và tầm quan trọng của khoảng mở
Bản chất đô thị theo lối kiến trúc Pháp ở thành phố Huế chính là đô thị kiểu vườn, được quy hoạch với khoảng mở và khoảng rỗng rất đặc trưng của Huế và Việt Nam. Thạc sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Thanh Tùng, người sáng lập Văn phòng kiến trúc ANTT Architects tại Huế, phân tích sâu về khái niệm này.
Anh Tùng cho rằng tính chất “xanh” trong khoảng mở đô thị bắt nguồn từ những ngôi nhà vườn truyền thống, nơi phần nhà thường chiếm diện tích nhỏ và phần vườn luôn rộng lớn. Ví dụ, tại Trường Quốc học Huế, không gian cây xanh cùng sân vườn vẫn được gìn giữ và bảo vệ nghiêm ngặt, không chỉ mang giá trị kiến trúc mà còn thể hiện giá trị sinh thái và cảnh quan.
“Khi các đô thị có tốc độ đô thị hóa quá nhanh, luôn cần một 'điểm thở', đó chính là yếu tố cây cối,” anh Tùng nhấn mạnh. Ở quy mô thành phố, yếu tố rỗng được hiểu là những dòng sông, mạng lưới sông ngòi, các tuyến phố có cây xanh, công viên, khu vui chơi công cộng và cả những ngôi nhà vườn.
Những năm gần đây, xu hướng xây dựng nhà cửa có sự thay đổi từ khoảng rỗng sang khoảng đặc, rồi chuyển đến khoảng mở để tạo sự thông thoáng, liên kết và gần gũi với thiên nhiên. Những yếu tố đặc trưng này góp phần quan trọng vào việc khẳng định nét riêng biệt của đô thị Huế.
Anh Tùng chia sẻ thêm: “Mặc dù vẫn còn sự khác biệt giữa nhà phương Tây và nhà ta, nhưng mối quan hệ giữa kiến trúc Pháp với khoảng mở đô thị của thành phố Huế có một điểm chung chính là rất thống nhất về mặt cảnh quan. Khi đô thị Huế tiếp tục phát triển, khoảng mở dần thu hẹp ở một mức độ nào đó.”
Hiện trạng và giải pháp bảo tồn di sản kiến trúc
Ở thành phố Huế, quỹ kiến trúc Pháp thuộc không quy mô và đồ sộ như ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Lạt. Đến thời điểm hiện tại, Tiến sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Tùng, Trưởng khoa Kiến trúc, Trường đại học Khoa học, Đại học Huế đã khảo sát và ghi nhận 89 công trình Pháp thuộc tại Huế, trong đó có 43 công trình chưa rõ năm xây dựng.
Theo anh Tùng, để bảo vệ tính rỗng và khoảng mở của đô thị Huế, cần quan tâm hơn đến các yếu tố như môi trường, cảnh quan thiên nhiên, tiện ích công cộng và vấn đề thoát nước mùa lũ lụt. Những giá trị riêng có này không chỉ là di sản kiến trúc mà còn là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa Huế, đòi hỏi sự bảo tồn và phát huy trong bối cảnh phát triển đô thị hiện đại.
