Giai thoại trả vàng và vị đại thần quyền lực ba đời vua Nguyễn ở Quảng Ngãi
Dòng họ Trương tại làng Mỹ Khê, Quảng Ngãi, từ lâu đã nổi tiếng với giai thoại trả lại chum vàng, một câu chuyện dân gian kỳ bí gắn liền với sự "phát khoa" và thành công rực rỡ của gia tộc. Nhân vật lỗi lạc nhất trong dòng họ này là ông Trương Đăng Quế, một đại thần quyền lực phục vụ qua ba đời vua Nguyễn, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam.
Truyền thống công hầu và nguồn gốc dòng họ Trương
Người dân Quảng Ngãi từ xưa đã lưu truyền câu ca dao: "Khi nào Thiên Mã qua sông/ Thì làng Mỹ Lại mới không công hầu", nhằm ca ngợi truyền thống khoa bảng và quan lộ của dòng họ Trương ở làng Mỹ Lại, nay thuộc Sơn Mỹ. Thiên Mã là ngọn núi phía bắc cuối sông Trà Khúc, được ví như con ngựa đang cất vó, và câu nói này như một lời khẳng định về sự bền vững của danh vị "công hầu" trong gia tộc qua nhiều thế hệ.
Theo gia phả, họ Trương có gốc gác từ Hà Tĩnh, với thủy tổ là ông Trương Đăng Nhất, di cư vào phủ Bình Sơn năm 1623 dưới thời vua Lê Thần Tông. Đến đời thứ hai, ông Trương Đăng Hưng giữ chức Cai hiệp, một chức quan nhỏ thời chúa Nguyễn Phúc Chu. Trong thời kỳ Tây Sơn, ông Trương Đăng Phác – cha của Trương Đăng Quế – cũng đảm nhận vai trò quan chức địa phương, trong khi ông Trương Đăng Đồ, chú của Trương Đăng Quế, từng là Đô đốc với tước Tú Đức Hầu, nổi tiếng với khí tiết tuẫn tiết cùng vợ để bảo vệ vua Quang Toản.
Sự khai khoa rực rỡ của Trương Đăng Quế
Bước ngoặt lớn của dòng họ Trương đến với ông Trương Đăng Quế (1793–1865). Ông là người đầu tiên của tỉnh Quảng Ngãi đỗ hương tiến (cử nhân) vào cuối thời Gia Long năm 1819. Dù xuất thân từ gia đình từng phụng sự triều Tây Sơn, ông vẫn được triều Nguyễn trọng dụng, nắm giữ các trọng trách qua ba đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, được phong tước Quận công hàm Thái sư.
Con đường quan lộ của Trương Đăng Quế phát triển vững chắc dưới triều Minh Mạng, từ vị trí giảng dạy hoàng tử, quản lý văn thư, ông được thăng lên Thượng thư Bộ Binh và tham gia Cơ mật viện từ năm 1834. Sang thời Thiệu Trị, ông đảm nhận chức Văn minh điện Đại học sĩ, Thái bảo Quản lý bộ binh, và kiêm Tổng tài Quốc sử quán. Đến triều Tự Đức, ông trở thành Cần Chánh điện Đại học sĩ, tham gia bàn chính sự hằng ngày với nhà vua.
Ông hai lần được ủy thác trọng trách "cố mạng" – phò tá tân quân khi vua băng hà – và dâng sớ về hưu sáu lần trước khi được chấp thuận năm 1863. Khi ông qua đời năm 1865, vua Tự Đức đã bãi triều ba ngày và cho dựng bia khắc chữ tôn vinh.
Giai thoại Mộ lùm và câu chuyện trả vàng
Sự thành công của dòng họ Trương gắn liền với giai thoại Mộ lùm, còn gọi là Mộ báo ân, được ghi chép trong "Trương tộc thế phả". Câu chuyện kể rằng cụ Trương Đăng Hưng đã nhặt được một chum vàng sau cơn bão và cất giữ kín. Mười năm sau, khi người chủ cũ – một người gốc Hoa – đến tìm lại, cụ đã trả lại toàn bộ số vàng, từ chối mọi phần thưởng.
Ba năm sau, người khách trở lại cùng thầy địa lý, tặng cụ một huyệt địa tốt với lời tiên tri: "Gia thành thông thông/ Thế xuất hầu công", ý nói con cháu sẽ phát đạt và đạt được danh vị công hầu. Lời tiên tri này sau đó đã ứng nghiệm qua các thế hệ của dòng họ Trương.
Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, nhận định rằng câu chuyện Mộ lùm có phần hoang đường, nhưng phản ánh cách người xưa giải thích cho sự thành công của một dòng họ có nhiều người đỗ đạt và giữ chức vụ cao.
Di sản và ảnh hưởng của dòng họ Trương
Không chỉ là một đại thần quyền lực, Trương Đăng Quế còn là học giả lỗi lạc, đóng góp lớn trong việc biên soạn các công trình kinh điển như Đại Nam Thực lục và Đại nam Liệt truyện. Con trai ông, Trương Quang Đản, tiếp nối sự nghiệp quan lộ và vai trò Tổng tài Quốc sử quán, trong khi cháu ông, Trương Quang Trinh, là người đầu tiên ở Quảng Ngãi đỗ Tiến sĩ.
Bước sang thế kỷ 20, hậu duệ của dòng họ Trương như Trương Quang Giao và Trương Quang Trọng đã chuyển hướng từ con đường khoa bảng truyền thống sang tham gia phong trào yêu nước, thể hiện tinh thần dấn thân vì dân tộc.
Ngày nay, Mộ lùm vẫn được dòng họ Trương quản lý và giữ nguyên là ngôi mộ đất, với bia thuyết minh ghi lại giai thoại trả vàng. Nhà thờ Trương Đăng Quế, nằm trên khu đất rộng 3.000 m² bên bờ biển Mỹ Khê, hàng năm thu hút hàng trăm con cháu từ khắp cả nước về dự giỗ, tưởng nhớ và ôn lại truyền thống tốt đẹp của gia tộc.
