Gia Cát Chiêm: Người con thông tuệ của Gia Cát Lượng và số phận bi tráng
Gia Cát Lượng (181 – 234), tự Khổng Minh, hiệu Ngọa Long, là tể tướng và công thần khai quốc của nhà Thục Hán thời Tam quốc. Ông được lịch sử Trung Quốc công nhận là một trong những chiến lược gia vĩ đại và xuất sắc nhất. Gia Cát Lượng kết hôn với Hoàng Nguyệt Anh, con gái danh sỹ Hoàng Thừa Ngạn, dù bà không nổi tiếng về nhan sắc nhưng nổi bật với trí thông minh, hỗ trợ đắc lực cho sự nghiệp của chồng. Họ có bốn người con, bao gồm một con nuôi, con trai Gia Cát Chiêm và hai con gái.
Tuổi thơ và sự giáo dục của Gia Cát Chiêm
Theo sách Tam quốc chí, năm 225, khi Gia Cát Chiêm lên 8 tuổi, Gia Cát Lượng đang ở huyện Vũ Công đã viết thư gửi anh trai Gia Cát Cẩn ở Đông Ngô, nhận xét về con trai: "Chiêm nay 8 tuổi, thông tuệ khải ái, hiềm là nó sớm chín, sợ rằng chẳng có chí khí lớn". Lớn lên, Gia Cát Chiêm nổi danh khắp nước Thục nhờ sự thông tuệ, hiểu rộng nhớ dai và tài năng cầm kỳ thi họa. Khả năng giao tiếp khéo léo và hòa nhã giúp ông thu phục nhân tâm, được nhiều nhân sỹ theo về. Người dân Thục Hán khi ấy đa phần tin rằng Gia Cát Chiêm sẽ "bắt kịp" cha mình.
Sự nghiệp và thăng tiến chính trị
Năm 234, Gia Cát Lượng qua đời ở gò Ngũ Trượng trong chiến dịch Bắc Phạt lần thứ 6. Gia Cát Chiêm, khi đó 17 tuổi, được Hậu chủ Lưu Thiện gả công chúa và phong làm Kỵ đô úy. Năm 18 tuổi, ông thăng chức Vũ lâm Trung lang tướng. Chưa đầy 20 tuổi, Gia Cát Chiêm nắm giữ chức Thượng thư Bộc xạ, gia thêm Quân sư tướng quân và tập tước Vũ Hương hầu, thể hiện sự tin cậy của triều đình.
Trận chiến Miên Trúc và cái chết anh dũng
Năm 263, quân Ngụy do tướng Chung Hội và Đặng Ngải chỉ huy với 18 vạn quân chinh phạt nước Thục. Trong khi Khương Duy chặn cánh quân Chung Hội, Đặng Ngải dẫn quân lẻn qua đường núi Âm Bình, vượt Cảnh Cốc để đánh úp Thành Đô. Hầu hết tướng lĩnh theo Khương Duy giữ phòng tuyến Kiếm Các, nên hoàng đế Lưu Thiện lệnh cho Gia Cát Chiêm ra chống Đặng Ngải.
Đáng chú ý, các tướng trong quân Gia Cát Chiêm hầu hết là con cháu công thần khai quốc nhà Thục Hán: Gia Cát Thượng (con trưởng của Chiêm, cháu đích tôn Gia Cát Lượng), Trương Tuân (con Trương Bào, cháu Trương Phi), Hoàng Sùng (con Hoàng Quyền), và Lý Cầu (cháu Lý Khôi). Quân Thục dưới sự chỉ huy của Gia Cát Chiêm càng đánh càng thua, phải lui về giữ ải Miên Trúc.
Đặng Ngải gửi thư dụ hàng, hứa dâng biểu xin cho Gia Cát Chiêm làm Lang Nha Vương. Gia Cát Chiêm phẫn nộ, chém sứ giả và dẫn quân ra đánh, cuối cùng tử trận. Con trai ông, Gia Cát Thượng, xông thẳng vào quân Ngụy và cũng hy sinh. Ải Miên Trúc thất thủ, lá chắn cuối cùng của Thành Đô vỡ tan, Lưu Thiện đầu hàng, đánh dấu sự sụp đổ của nhà Thục Hán.
Đánh giá lịch sử và di sản
Theo các nhà nghiên cứu, Gia Cát Chiêm sở học hơn người và là con trai công thần Gia Cát Lượng, nên được Hậu chủ Lưu Thiện, quan lại triều đình và dân chúng quý trọng. Tuy nhiên, thiếu sót lớn của ông là không có kinh nghiệm đánh trận, vì khi Gia Cát Lượng Bắc phạt, Chiêm vẫn ở tuổi thiếu niên và không thể theo cha ra trận.
Gia Cát Chiêm kế thừa tấm lòng "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi" của cha và anh dũng tử trận khi nhà Thục Hán sắp sụp đổ. Cùng với cha và con trai, ông tạo nên tấm gương "ba đời trung liệt" nổi tiếng trong lịch sử. Sử sách đánh giá: "Chiêm dẫu có trí chẳng đủ phù giúp lúc nguy nan, có dũng chẳng đủ để cự địch, bên ngoài chẳng giúp được quốc gia, bên trong chẳng thể thay đổi triều chính nhưng hiếu trung còn mãi".
