Ba thể chế quyền lực nhất của Liên minh châu Âu (EU) gồm Nghị viện châu Âu (EP), Hội đồng châu Âu (EUC) và Ủy ban châu Âu (EC) vừa cùng ký một văn kiện chung mang tính bước ngoặt về văn hóa: Tuyên bố chung “Châu Âu vì văn hóa – Văn hóa vì châu Âu”. Đây là văn kiện đầu tiên trong lịch sử EU đặt văn hóa ở trung tâm chính sách của khối.
12 nguyên tắc cốt lõi định hình chính sách văn hóa châu Âu
Tuyên bố thiết lập 12 nguyên tắc cốt lõi để định hình chính sách văn hóa châu Âu, được chia làm hai vế bổ trợ nhau. Vế thứ nhất là “Châu Âu vì văn hóa”, hàm ý chính sách hỗ trợ ngành sáng tạo. Theo đó, EU cam kết bảo vệ quyền tự do sáng tác và ngôn luận của nghệ sĩ; bảo đảm thù lao công bằng, phúc lợi xã hội tốt hơn cho người làm nghệ thuật; ứng dụng công nghệ số để bảo tồn kho tàng di sản khổng lồ của UNESCO tại châu Âu.
Vế thứ hai, “Văn hóa vì châu Âu” xác định văn hóa là động lực phát triển. Trong đó, EU xác định trí tuệ nhân tạo (AI) phải hỗ trợ, chứ không thay thế sự sáng tạo của con người; cam kết bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy lồng ghép nghệ thuật vào mô hình giáo dục liên ngành (STEM); khuyến khích văn hóa thúc đẩy kinh tế và bản sắc xã hội.
Bối cảnh ra đời: Thách thức từ AI và nhu cầu củng cố sức mạnh mềm
Việc EU xác định văn hóa là trọng tâm chiến lược mới không phải ngẫu nhiên, mà xuất phát từ thực tế EU đang đối mặt một loạt thách thức mang tính thời đại. Làn sóng AI tạo sinh đang đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu lao động trong ngành sáng tạo tại châu Âu. Sau nhiều năm ngân sách và sự chú ý của EU bị chi phối bởi các vấn đề an ninh, di cư, năng lượng…, giới lãnh đạo EU nhận ra rằng, nếu văn hóa tiếp tục bị bỏ quên, châu Âu sẽ mất đi sức mạnh mềm và sợi dây gắn kết cốt lõi.
Giới chức EU nhấn mạnh văn hóa là cốt lõi của bản sắc châu Âu, cũng là nguồn sức mạnh kinh tế và địa-chính trị của châu lục, vì thế phải được tích hợp đầy đủ vào việc hoạch định chính sách như một ưu tiên, trọng tâm chiến lược cho tương lai của EU.
Phản ứng trái chiều: Hoan nghênh nhưng hoài nghi về tính ràng buộc
Truyền thông châu Âu hoan nghênh Tuyên bố là bước tiến lớn về tư duy lập pháp của EU, khi kết quả khảo sát cho thấy 87% số người dân châu Âu muốn văn hóa chiếm vị trí quan trọng trong chính sách của EU. Tuy nhiên, cũng có ý kiến hoài nghi văn kiện này không có tính ràng buộc pháp lý, mà chỉ là một “bức thư tình thiết tha gửi cho nghệ thuật”. Để tuyên bố lịch sử về văn hóa không bị phủ bụi trong các văn phòng ở Brussels, dư luận châu Âu đang chờ đợi các hành động pháp lý cụ thể tiếp theo.
