Năm 1149, vua Lý Anh Tông thành lập trang Vân Đồn, mở đầu cho thương cảng quốc tế nổi tiếng trong lịch sử Đại Việt. Cùng với giao thương phát triển, đời sống văn hóa và tín ngưỡng cũng thịnh vượng, để lại nhiều dấu tích kiến trúc Phật giáo trên các đảo.
Phát hiện khảo cổ trên đảo Cống Tây
Kết quả nghiên cứu khảo cổ cho thấy đảo Cống Tây là một trung tâm của thương cảng xưa, còn lưu giữ dấu tích ít nhất 4 ngôi chùa và 1 bảo tháp từ cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV thời Trần. Tiêu biểu là chùa Lấm, phát hiện năm 1967 và khai quật năm 1971. Ngôi chùa nằm trên thế đất ba mặt núi bao bọc, từng là quần thể kiến trúc hoàn chỉnh với nhiều hạng mục thờ tự. Các bậc cấp đá chạm rồng, tay vịn hình sóc và bệ sen đặt tượng Phật thể hiện trình độ kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc đặc sắc thời Trần.
Bảo tháp tại đảo Cống Tây có giá trị đặc biệt về kiến trúc tôn giáo. Qua khai quật năm 2009 và 2010, các nhà khảo cổ xác định đây là quần thể xây dựng trên ba cấp nền, ở vị trí trung tâm đảo, lưng tựa núi, mặt hướng biển. Tháp có mặt bằng hình vuông, cao ít nhất 11 tầng. Hàng nghìn hiện vật trang trí bằng đất nung như rồng, phượng, hoa sen, lá đề, chim thần Garuda, tượng Kim Cương, tượng Kinnari được phát hiện, phản ánh nghệ thuật kiến trúc Phật giáo thời Trần phong phú.
Ngoài chùa Lấm và bảo tháp, dấu tích chùa Cát, chùa Trong và chùa Cây Quéo cũng cho thấy sự hiện diện dày đặc của các công trình Phật giáo trên đảo. Các di tích đều được xây dựng ở vị trí cao, hướng ra vụng biển kín gió - nơi tàu thuyền neo đậu giao thương.
Di sản dưới lòng đất
Theo TS Lê Thị Liên - Viện Khảo cổ học, các hiện vật phát hiện qua nhiều cuộc khai quật là bằng chứng xác thực về sự tồn tại và phát triển của thương cảng Vân Đồn. Số lượng lớn đồ gốm sứ từ các lò nổi tiếng Trung Quốc như Long Tuyền, Phúc Kiến, Giang Tây, Hà Bắc cho thấy nơi đây từng là điểm trung chuyển quan trọng trong mạng lưới giao thương quốc tế.
Kết quả khảo cổ cũng cho thấy khu vực Cống Cái, Sơn Hào, Quan Lạn từng hình thành hệ thống bến bãi, kho tàng và hoạt động thương mại phát triển từ sớm, khẳng định vai trò đặc biệt của Vân Đồn trong lịch sử kinh tế biển Việt Nam.
Những hiện vật từ thương cảng Vân Đồn không chỉ nằm trong báo cáo nghiên cứu mà còn trở thành cầu nối đưa công chúng đến gần hơn với lịch sử. Ông Nguyễn Đức Phương - Trưởng phòng Nghiệp vụ Bảo tàng Quảng Ninh cho biết: "Không gian trưng bày các hiện vật gốm khai quật từ thương cảng Vân Đồn rất độc đáo, thu hút nhiều khách tham quan, đặc biệt là các nhà nghiên cứu văn hóa". Những hiện vật này giúp người xem hình dung rõ hơn về một thương cảng sầm uất và đời sống văn hóa tinh thần của cư dân vùng biển đảo cách đây nhiều thế kỷ.
Anh Trần Minh Đức, du khách từ TPHCM chia sẻ: "Xem các hiện vật trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh, tôi cảm nhận rõ Vân Đồn không chỉ là vùng biển đảo giàu tiềm năng kinh tế, mà còn là vùng đất có chiều sâu lịch sử đặc biệt. Những dấu tích chùa, tháp thời Trần khiến tôi rất ấn tượng bởi sự tinh xảo và đời sống văn hóa phát triển của cư dân thương cảng xưa".
Bảo tồn di sản
Tuy nhiên, nhiều dấu tích khảo cổ và di sản văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một. Theo TS Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản Việt Nam, việc bảo tồn cần tiếp cận tổng thể, kết hợp bảo vệ di tích vật thể, phục hồi di sản văn hóa phi vật thể và gìn giữ cảnh quan sinh thái.
Công tác bảo tồn các di tích thuộc thương cảng Vân Đồn đang được địa phương cụ thể hóa bằng quy hoạch và kế hoạch triển khai. Bà Bùi Thị Giang - Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh cho biết quần thể thương cảng Vân Đồn đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Sẽ có quy hoạch chi tiết đến từng điểm di tích. Việc điều chỉnh quy hoạch phân khu còn khó khăn nên bảo tồn sẽ thực hiện từng bước; trên cơ sở quy hoạch sẽ lập dự án bảo tồn, phục dựng các công trình, trong đó có các chùa, tháp.
Với hệ thống chùa, tháp trên đảo Cống Tây, Vân Đồn không chỉ là nơi thông quan hàng hóa mà còn là nơi hội tụ các dòng chảy văn hóa, tín ngưỡng. Những nền móng và hiện vật còn lại hôm nay đang giúp giải mã một phần đời sống tinh thần của cư dân biển cách đây hơn bảy thế kỷ.
