Cuộc đời và di sản của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc
Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc chào đời năm 1862 tại xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Ngay từ thuở nhỏ, cụ đã bộc lộ tư chất thông minh, ham học hỏi, sống tự lập và giàu tình cảm. Cụ kết hôn với bà Hoàng Thị Loan và có bốn người con, trong đó Nguyễn Sinh Cung - sau này trở thành Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại - là người con thứ ba.
Con đường khoa cử và tư tưởng yêu nước
Năm 1894, cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Cử nhân, và đến năm 1901, cụ tiếp tục đỗ Phó bảng trong kỳ thi Hội. Cụ nổi tiếng với quan niệm tiến bộ "học để làm người, không phải để làm quan". Trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, cụ đã hai lần kiên quyết từ chối ra làm quan, thể hiện khí tiết của một trí thức yêu nước.
Từ năm 1910, cụ bắt đầu hành trình vào Nam, đi qua nhiều vùng đất như Sài Gòn, Thủ Dầu Một, An Giang, Mỹ Tho, Bến Tre và cả Phnom Penh (Campuchia). Trong suốt chặng đường này, cụ thường xuyên gặp gỡ các nhân sĩ yêu nước, vừa dạy chữ Nho, vừa bốc thuốc chữa bệnh cho người nghèo, lan tỏa tinh thần nhân ái và lòng yêu nước.
Những năm tháng cuối đời tại Đồng Tháp
Năm 1917, cụ đến Cao Lãnh, Đồng Tháp, tiếp tục hành nghề thầy thuốc và truyền bá tư tưởng yêu nước. Đến năm 1927, cụ trở lại nơi đây, tích cực vận động thanh niên tham gia phong trào yêu nước và sinh sống cho đến cuối đời. Cụ qua đời vào ngày 27 tháng 11 năm 1929 tại làng Hòa An, Cao Lãnh, Đồng Tháp, hưởng thọ 67 tuổi.
Nhân dân Đồng Tháp đã tổ chức an táng cụ một cách chu đáo. Qua các cuộc kháng chiến, người dân nơi đây vẫn kiên quyết bảo vệ phần mộ của cụ. Sau ngày đất nước thống nhất, khu mộ được xây dựng khang trang hơn, trở thành biểu tượng tôn kính.
Kiến trúc và biểu tượng tại khu mộ
Ngày nay, khu mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tại Đồng Tháp được tôn tạo với kiến trúc giàu tính biểu tượng. Mộ quay về hướng đông, mái được cách điệu hình cánh sen, tựa như bàn tay úp xuống, gợi cảm giác chở che, bảo bọc. Trên mái đắp nổi chín con rồng, tượng trưng cho nhân dân chín tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long luôn gìn giữ, bảo vệ nơi an nghỉ của vị chí sĩ yêu nước.
Mộ phần được ốp đá hoa cương sẫm màu, mang vẻ giản dị mà trang nghiêm. Phía trước là bia đá và lư hương bằng đá Ngũ Hành Sơn; phía sau có bàn thờ đặt trên bệ đá, bài trí theo truyền thống với đồ thờ bằng đồng và di ảnh cụ ở vị trí trang trọng. Bia mộ khắc rõ tiểu sử: cụ sinh năm 1862 tại Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An, từ trần ngày 27.11.1929 (nhằm ngày 20.10 năm Kỷ Tỵ) tại Hòa An, Cao Lãnh, Đồng Tháp.
Trước mộ là hồ sen hình ngôi sao năm cánh, giữa hồ vươn lên đài sen trắng cao gần 7 mét, biểu tượng cho cuộc đời thanh bạch, nhân cách trong sáng của cụ, đồng thời gợi nhắc đến hình ảnh sen Đồng Tháp mộc mạc mà kiên cường.
Công trình tu bổ và phát huy giá trị di tích
Năm 2025, tỉnh Đồng Tháp đã triển khai dự án tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc với nhiều hạng mục quan trọng:
- Tu bổ, tôn tạo vòm mộ và đền thờ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc.
- Xây dựng Nhà trưng bày về cuộc đời, sự nghiệp của cụ.
- Phục dựng Nhà sàn Bác Hồ và các công trình thuộc khu vực làng Hòa An xưa.
- Tôn tạo cảnh quan toàn bộ khu di tích, cải tạo nhà làm việc Ban quản lý.
- Mở rộng khu vực tượng cụ Phó bảng, hệ thống sân vườn, hồ sao, hồ cây đa, rạch ông Rượu.
- Nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, giao thông và xây dựng mới nhà đón tiếp khách.
Tổng kinh phí thực hiện công trình lên đến khoảng 173 tỉ đồng. Ngày 16 tháng 12 năm 2025, tỉnh Đồng Tháp đã long trọng tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt Mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, đồng thời khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo này.
Khu di tích không chỉ là nơi tưởng niệm, mà còn thường xuyên tổ chức các hoạt động giáo dục ý nghĩa cho thế hệ trẻ Đồng Tháp, góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu.
