Tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III (Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ) đã ghi lại cuộc đời và sự hy sinh của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Lê Thị Riêng. Các tư liệu gồm Quyết định tặng Bằng Tổ quốc ghi công, Báo cáo thành tích cá nhân và Quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Xuất thân và những năm đầu hoạt động cách mạng
Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu, trong một gia đình bần nông. Cha bà đi làm cách mạng mất tích, mẹ mất sớm, bà sống nhờ gia đình người chú ruột và được cho đi học đến hết tiểu học. Theo Báo cáo thành tích, bà "đã chịu nhiều đắng cay của cô gái con nhà nghèo trong một xã hội đầy bất công, nhưng đã cố gắng để trưởng thành bằng nỗ lực của bản thân".
Năm 1940, cuộc Nam Kỳ khởi nghĩa đã thắp lên trong lòng Lê Thị Riêng ngọn đuốc lý tưởng cách mạng. Báo cáo số 28/BC-PN ngày 27/4/2000 của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh nêu rõ: "Những tấm gương yêu nước, bất khuất sáng ngời của các chiến sĩ cách mạng như Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Ngọc Hiển đã kịp thắp lên trong lòng Lê Thị Riêng ngọn đuốc lý tưởng, làm thay đổi cuộc đời của cô gái trẻ giàu nghị lực".
Sự nghiệp cách mạng và những đóng góp nổi bật
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời Lê Thị Riêng. Bà là một trong những hội viên đầu tiên của tổ chức Phụ nữ cứu quốc tại Bạc Liêu, nhanh chóng trở thành cán bộ nòng cốt. Bà lần lượt đảm nhiệm các chức vụ: Chủ tịch Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc tỉnh Bạc Liêu, Ủy viên Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc Nam Bộ, Phó Hội trưởng Hội Phụ nữ cứu quốc miền Đông, sau đó là Phó Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ giải phóng miền Nam Việt Nam và đại diện phụ nữ tham gia Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.
Dấu chân của bà có mặt trên khắp chiến trường Nam Bộ, từ đồng bằng miền Tây, vùng căn cứ miền Đông đến các đô thị miền Nam và nội thành Sài Gòn. Bà luôn bám sát cơ sở, lắng nghe tâm tư nhân dân, trực tiếp gây dựng phong trào phụ nữ và triển khai chủ trương của Đảng. Nhờ đó, bà được cán bộ, hội viên và nhân dân tin yêu, đánh giá là một cán bộ trung kiên, giàu năng lực và đức độ.
Hy sinh anh dũng trong cuộc Tổng tiến công Mậu Thân
Tháng 5 năm 1967, trong một chuyến công tác tại nội thành Sài Gòn, Lê Thị Riêng bị địch bắt khi đang giữ cương vị Khu ủy viên Đặc khu Sài Gòn-Gia Định, Trưởng Ban Phụ vận Sài Gòn. Biết rõ vai trò của bà, địch đã sử dụng nhiều thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ và tra tấn dã man. Báo cáo thành tích ghi lại rằng chúng dùng lửa đốt cháy các đầu ngón tay nhưng vẫn không thể khuất phục được ý chí của người nữ chiến sĩ. Bà giữ trọn khí tiết, bảo vệ an toàn những bí mật của tổ chức.
Đêm mùng 2 Tết Mậu Thân năm 1968 (tức ngày 1/2/1968), địch bí mật đưa Lê Thị Riêng cùng một số cán bộ cách mạng khác ra khu vực đường Hồng Bàng (Sài Gòn) và sát hại. Sự hy sinh của bà để lại niềm tiếc thương sâu sắc. Đoàn Chủ tịch Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam biểu dương: "Bà Lê Thị Riêng là một phụ nữ rất giàu lòng yêu nước, luôn luôn nêu cao truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc... Sự hy sinh dũng cảm của bà đã nêu một tấm gương sáng chói về chủ nghĩa anh hùng cách mạng" (theo sách "Chung một bóng cờ", Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, Hà Nội, 2010, tr. 1166).
Vinh danh và di sản lưu giữ
Sau ngày đất nước thống nhất, những cống hiến của Lê Thị Riêng được Đảng và Nhà nước ghi nhận. Ngày 17/8/1977, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 880/T.Tga tặng Bằng Tổ quốc ghi công cho 139 gia đình liệt sĩ, trong đó có gia đình bà. Ngày 10/4/2001, Chủ tịch nước Trần Đức Lương ký Quyết định số 288/2002/QĐ-CTN truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho bà.
Tên tuổi của bà đã được đặt cho nhiều công trình và địa danh: Trường Cán bộ Phụ nữ Trung ương II, Công viên Lê Thị Riêng, tuyến đường Lê Thị Riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh cùng nhiều trường học trên cả nước. Tại nơi bà hy sinh, một bia tưởng niệm đã được dựng lên. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, khu vực Công viên Lê Thị Riêng trở thành một trong những địa điểm khảo sát, tìm kiếm dấu tích các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công Mậu Thân 1968.
Những trang hồ sơ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III cùng các di tích, địa danh lịch sử đã và đang góp phần kể lại câu chuyện về người nữ anh hùng đã hiến dâng trọn đời cho Tổ quốc, để ký ức ấy luôn được gìn giữ và lan tỏa qua nhiều thế hệ.
