Công nghệ số đang mở ra hướng đi mới cho các điểm đến văn hóa tại Hà Nội, giúp du khách trải nghiệm di sản qua trình chiếu 3D Mapping, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và thuyết minh tự động đa ngôn ngữ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt đúng vị trí – là công cụ kể chuyện, không phải mục tiêu cuối cùng.
Công nghệ giúp di sản 'lên tiếng'
TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, cho rằng công nghệ mang lại cơ hội mới cho bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Ông nhấn mạnh: "Giá trị cốt lõi của một điểm đến vẫn là câu chuyện văn hóa, lịch sử và bản sắc của di sản. Công nghệ là phương tiện để làm nổi bật những giá trị đó, chứ không phải mục tiêu cuối cùng hay yếu tố thay thế chính di sản".
Trong bảo tồn, công nghệ hỗ trợ số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu và theo dõi hiện trạng di tích. Ở chiều ngược lại, các giải pháp như trình chiếu đa phương tiện, mô hình 3D, AR và thuyết minh số giúp câu chuyện lịch sử trở nên gần gũi, sinh động hơn với giới trẻ và khách quốc tế.
Chuyển đổi số phải bắt đầu từ trải nghiệm của du khách
Ông Đinh Việt Phương, Giám đốc 3DART, chỉ ra hạn chế: nhiều giải pháp số hiện nay được xây dựng theo góc nhìn của đơn vị quản lý thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế của du khách. "Các công cụ số hiện nay vẫn chưa chạm được đến cảm xúc của người đi du lịch. Điều khách cần là được khám phá, được trải nghiệm và được kể những câu chuyện hấp dẫn về điểm đến, chứ không chỉ là cung cấp thông tin đơn thuần", ông nói.
Ông Phương đề xuất hai giai đoạn chuyển đổi số: trước khi du khách đến điểm đến, công nghệ VR giúp tái hiện không gian, khơi gợi sự tò mò; trong quá trình trải nghiệm, AI, AR, GPS, NFC có thể cung cấp thông tin tự động, hướng dẫn tham quan và kể chuyện lịch sử hấp dẫn hơn. "Hoàn toàn có thể xây dựng các chatbot AI hoặc hướng dẫn viên ảo để kể câu chuyện của từng điểm đến", ông chia sẻ.
Thách thức trong ứng dụng công nghệ
TS. Lê Xuân Kiêu chỉ ra ba thách thức chính: cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn (di sản là tài sản không thể tái tạo), bài toán nguồn lực (kinh phí và nhân lực am hiểu cả công nghệ lẫn di sản), và yêu cầu tầm nhìn dài hạn tránh đầu tư theo xu hướng nhất thời. "Khi có chiến lược rõ ràng, đội ngũ am hiểu di sản và biết khai thác công nghệ một cách hợp lý thì công nghệ sẽ trở thành công cụ hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị di sản", ông bày tỏ.
Đừng biến di sản thành 'sân khấu công nghệ'
TS. Trịnh Lê Anh, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cảnh báo về cái bẫy "lạm dụng công nghệ" có thể biến di sản thành sân khấu trình diễn kỹ thuật vô hồn. Ông dẫn ví dụ: một bức tường đổ nát tại Hoàng thành Thăng Long, dưới công nghệ AR/VR, có thể tái hiện không gian nguy nga thời Lý-Trần. "Công nghệ là một công cụ tối tân, nhưng nó phải phục vụ cho cái cốt lõi là giá trị văn hóa, tránh sa vào việc biến di sản thành một sân khấu trình diễn kỹ thuật vô hồn", TS. Trịnh Lê Anh nhấn mạnh.
Di sản không chỉ được giữ gìn...
Ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội, khẳng định công nghệ chỉ nên hỗ trợ, không thay thế giá trị cốt lõi của di tích. "Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều tạo nên sức sống của di sản vẫn là con người, là câu chuyện và những giá trị gốc của di tích", ông Hiếu nhấn mạnh. Ông cũng khuyến cáo các điểm đến cần tính toán quy mô đầu tư phù hợp, tránh lãng phí và liên tục đổi mới nội dung để du khách quay lại.
Theo các chuyên gia, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có công thức chung cho mọi di sản. Điều quan trọng là lấy công chúng làm trung tâm, kết hợp nghiên cứu khoa học với sáng tạo, lựa chọn công nghệ phù hợp với đặc trưng riêng. Khi được ứng dụng đúng cách, công nghệ sẽ trở thành "người kể chuyện" giúp di sản Hà Nội không chỉ được gìn giữ mà còn thực sự "thức giấc", trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.
