Châu Âu nóng lên nhưng điều hòa vẫn là hàng hiếm
Gần đây, Pháp ghi nhận ngày nóng nhất trong lịch sử quan trắc, với nhiệt độ ở một số khu vực lên tới khoảng 42 độ C. Trong thời điểm những đợt nắng nóng liên tiếp phá vỡ kỷ lục nhiệt độ, một câu hỏi thường xuyên xuất hiện trên mạng xã hội, đặc biệt tại Mỹ, đó là: Tại sao người châu Âu không lắp điều hòa?
Những thắc mắc về việc lắp điều hòa ở châu Âu không phải không có cơ sở. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chỉ có khoảng 20% hộ gia đình tại châu Âu sở hữu điều hòa. Trong khi đó, tại Mỹ, tỷ lệ này lên tới 90%. Điều đáng nói là sự khác biệt xuất hiện trong bối cảnh châu Âu đang trải qua những mùa hè ngày càng khắc nghiệt. Nhiệt độ trên 40 độ C từng được xem là hiếm gặp nay xuất hiện dày hơn trong các đợt nắng nóng tại Pháp, Tây Ban Nha, Italy hay Hy Lạp.
Khí hậu khiến châu Âu không cần điều hòa
Thời điểm trước đây, nhiều khu vực tại châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu, không cần đến điều hòa. Mùa hè tại các địa điểm này thường ngắn, nhiệt độ hiếm khi kéo dài ở mức quá nóng. Các ngôi nhà vì thế được thiết kế để đối phó với mùa đông lạnh giá thay vì những đợt nắng nóng kéo dài.
Brian Motherway, Giám đốc Văn phòng Hiệu quả Năng lượng và Chuyển đổi Toàn diện của IEA, nhận định rằng châu Âu không có truyền thống sử dụng điều hòa bởi cho đến thời gian tương đối gần đây, nó chưa phải là nhu cầu thực sự cấp thiết. Khác với các bang miền Nam nước Mỹ, nơi điều hòa trở thành một phần của cuộc sống từ nhiều thập kỷ trước, phần lớn người châu Âu từng có thể vượt qua mùa hè bằng cách mở cửa sổ, sử dụng quạt hoặc tận dụng luồng gió tự nhiên. Chính vì vậy, hạ tầng nhà ở, hệ thống điện và thói quen sinh hoạt đều phát triển theo hướng ít phụ thuộc vào công nghệ làm mát.
Bên cạnh đặc điểm khí hậu ôn hòa khiến điều hòa chưa trở nên phổ biến, nhiều khu vực có nhiệt độ cao hơn tại châu Âu còn sở hữu kiến trúc truyền thống giúp thích nghi tốt hơn với thời tiết nắng nóng. Điển hình là tại khu vực Địa Trung Hải với đặc điểm mùa hè vốn nóng hơn, nhiều công trình được thiết kế để giảm nhiệt tự nhiên từ hàng thế kỷ trước. Những bức tường dày bằng đá giúp hạn chế nhiệt xâm nhập vào bên trong. Cửa sổ thường nhỏ hơn so với nhà hiện đại. Các con phố được bố trí hẹp, tạo bóng râm và tăng lưu thông không khí. Những thị trấn nổi tiếng như Santorini của Hy Lạp hay các khu dân cư ven biển Italy sử dụng màu sơn trắng nhằm phản xạ ánh nắng mặt trời, giảm hấp thụ nhiệt.
Các giải pháp này từng hoạt động hiệu quả trong điều kiện khí hậu truyền thống của châu Âu. Tuy nhiên, chỉ đến khi các đợt nắng nóng kéo dài xuất hiện thường xuyên hơn, khả năng chống nóng của các công trình cùng khả năng thích nghi của người dân bắt đầu bộc lộ giới hạn.
Bài toán chi phí
Nếu ở Mỹ, phần lớn các khu dân cư được xây dựng trong thời kỳ điều hòa đã trở nên phổ biến thì ở châu Âu câu chuyện hoàn toàn khác. Nhiều thành phố sở hữu hàng triệu căn nhà được xây dựng từ hàng chục, thậm chí hàng trăm năm trước. Tại Anh, khoảng một phần sáu số ngôi nhà hiện nay được xây dựng trước năm 1900.
Việc lắp đặt hệ thống điều hòa cho các công trình cũ thường đòi hỏi chi phí cải tạo tương đối lớn. Không chỉ vậy, một số khu vực lịch sử còn chịu sự quản lý nghiêm ngặt về bảo tồn kiến trúc. Chủ nhà thường gặp khó khăn khi muốn lắp dàn nóng bên ngoài hoặc thay đổi kết cấu công trình. Tại nhiều thành phố cổ ở Pháp, Italy hay Tây Ban Nha, các quy định bảo tồn cảnh quan khiến việc lắp điều hòa trở nên phức tạp hơn nhiều so với các khu đô thị hiện đại.
Nhưng ngay cả khi có thể lắp đặt, điều hòa vẫn là một khoản chi phí không nhỏ. So với Mỹ, giá điện tại phần lớn các quốc gia châu Âu cao hơn đáng kể. Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022 càng khiến vấn đề này trở nên rõ rệt. Trong các đợt nắng nóng năm 2025, nhu cầu điện tại nhiều quốc gia tăng mạnh do người dân sử dụng thiết bị làm mát nhiều hơn. Giá điện có thời điểm vượt 400 euro/MWh tại Đức và 470 euro/MWh tại Ba Lan.
Đối với nhiều hộ gia đình, việc đầu tư hàng nghìn euro để lắp đặt điều hòa rồi tiếp tục chi trả hóa đơn điện cao mỗi tháng là quyết định không dễ dàng. Trong nhiều năm, không ít người châu Âu cho rằng chịu đựng vài tuần nóng bức mỗi năm vẫn tiết kiệm hơn so với duy trì một hệ thống làm mát hoạt động quanh năm.
Bài toán về môi trường và câu chuyện văn hóa
Liên minh châu Âu đặt mục tiêu đạt trung hòa carbon vào năm 2050. Trong bối cảnh đó, việc số lượng điều hòa tăng nhanh cũng được xem là thách thức đối với các mục tiêu năng lượng. Trái với một số nhận định phổ biến trên mạng xã hội, EU không cấm và cũng không ngăn cản người dân lắp đặt điều hòa. Thay vào đó, các quy định tập trung vào hiệu suất năng lượng, tiêu chuẩn công trình và môi chất làm lạnh được sử dụng.
EU đang thúc đẩy loại bỏ dần các khí hydrofluorocarbon (HFC) trước năm 2050, đây là loại môi chất sử dụng phổ biến trong điều hòa có khả năng gây hiệu ứng nhà kính mạnh. Đồng thời, các quy định về thiết kế sinh thái yêu cầu các nhà sản xuất nâng cao hiệu suất thiết bị và giảm mức tiêu thụ điện năng.
Một nghịch lý cũng được nhiều chuyên gia nhắc tới là điều hòa giúp làm mát bên trong nhưng lại làm nóng môi trường bên ngoài. Các nghiên cứu tại Paris cho thấy nhiệt lượng thải từ hàng triệu thiết bị điều hòa có thể làm nhiệt độ ngoài trời ở khu vực đô thị tăng thêm khoảng từ 2 đến 4 độ C. Hiện tượng này làm trầm trọng thêm đảo nhiệt đô thị, tức tình trạng các thành phố nóng hơn đáng kể so với khu vực xung quanh.
Khi nhiệt độ ngoài trời tăng lên, nhu cầu sử dụng điều hòa tiếp tục tăng theo, tạo thành vòng lặp khó kiểm soát. Tại châu Âu, một số chính phủ đã áp dụng các biện pháp hạn chế việc làm mát quá mức. Điển hình như Tây Ban Nha với quy định ban hành năm 2022 yêu cầu các tòa nhà công cộng không được cài đặt điều hòa dưới 27°C nhằm giảm tiêu thụ năng lượng.
Ngoài yếu tố môi trường, về mặt văn hóa, điều hòa ở châu Âu thường được xem là thiết bị dành cho khách sạn, trung tâm thương mại hoặc khách du lịch hơn là nhu cầu thiết yếu của mỗi gia đình. Không ít người vẫn cho rằng luồng khí lạnh từ điều hòa có thể gây cảm lạnh hoặc ảnh hưởng tới sức khỏe. Tại Pháp, một khảo sát của Ipsos cho thấy 78% người được hỏi đánh giá điều hòa là giải pháp không thân thiện với môi trường.
Khác với người Mỹ vốn quen với việc kiểm soát nhiệt độ trong nhà quanh năm, nhiều người châu Âu vẫn xem việc thích nghi với thời tiết là điều tự nhiên hơn. Dù vậy, quan điểm này đang thay đổi. Những mùa hè liên tiếp phá vỡ kỷ lục nhiệt độ khiến ngày càng nhiều người dân cân nhắc lắp đặt điều hòa như một biện pháp bảo vệ sức khỏe thay vì một tiện nghi xa xỉ.
Theo dự báo của IEA, số lượng điều hòa tại Liên minh châu Âu có thể đạt khoảng 275 triệu thiết bị vào năm 2050, cao gấp đôi so với năm 2019. Xu hướng này cho thấy điều hòa đang dần trở thành nhu cầu thiết yếu khi khí hậu nóng lên nhanh chóng. Nhưng thay vì phát triển theo cách bùng nổ như tại Mỹ, châu Âu nhiều khả năng sẽ theo đuổi mô hình kết hợp giữa điều hòa hiệu suất cao, cải tạo nhà ở chống nóng, phát triển đô thị xanh và mở rộng nguồn điện phát thải thấp.
