Không chỉ Trung Quốc, nhiều quốc gia phương Tây và Đông Á cũng đang phát triển các hệ thống chấm điểm hành vi công dân dưới danh nghĩa tiện ích số hoặc bảo vệ môi trường, theo bài phân tích trên tạp chí Counter Punch của Mỹ.
Mỹ: Chấm điểm rủi ro trong khu vực tư nhân
Tại Mỹ, các hệ thống chấm điểm cá nhân phát triển mạnh mẽ nhất trong khu vực tư nhân. Thay vì chấm điểm đạo đức, các công ty sử dụng thuật toán để đánh giá rủi ro hành vi. Các hãng bảo hiểm không chỉ xem xét thu nhập mà còn mua lại dữ liệu về thói quen lái xe, tốc độ và thậm chí hành vi trên mạng xã hội để định giá dịch vụ.
Các nền tảng như Uber hay Airbnb vận hành hệ thống xếp hạng hai chiều, nơi cả người cung cấp dịch vụ và người sử dụng đều chấm điểm lẫn nhau. Nếu điểm số quá thấp, tài khoản có thể bị vô hiệu hóa, đồng nghĩa với việc mất quyền tiếp cận dịch vụ di chuyển hoặc thuê nhà.
Đáng lo ngại hơn, nhiều công ty phân tích dữ liệu như LexisNexis âm thầm thu thập mọi dấu vết của người dân – từ thông tin công khai đến hành vi trên mạng – để lập hồ sơ năng lực bí mật. Những đánh giá này có thể khiến người dân bị từ chối khi xin việc hoặc thuê nhà mà không hiểu lý do.
Châu Âu: Khuyến khích tự nguyện qua "Ví công dân thông minh"
Tại châu Âu, nơi luật bảo vệ dữ liệu (GDPR) rất khắt khe, các hệ thống chấm điểm vẫn xuất hiện dưới hình thức khuyến khích tự nguyện. Tiêu biểu là dự án "Ví công dân thông minh" tại Rome và Bologna (Ý), ra mắt năm 2022.
Thay vì trừng phạt, hệ thống tập trung thưởng cho các hành vi tích cực. Công dân tích lũy điểm khi tái chế rác thải, sử dụng phương tiện công cộng hoặc tham gia sự kiện văn hóa. Điểm số được quy đổi thành voucher giảm giá hoặc ưu đãi dịch vụ công.
Theo Counter Punch, dù được quảng bá là tích cực, mô hình này vẫn gây tranh cãi về việc tạo áp lực xã hội và là bước đệm cho hệ thống giám sát hành vi quy mô lớn trong tương lai.
Hàn Quốc: Thẻ tín dụng Xanh từ năm 2011
Tại Đông Á, Hàn Quốc đi đầu trong việc tích hợp công nghệ vào quản lý xã hội qua mô hình "thẻ tín dụng Xanh" (Green credit card), do Bộ Môi trường Hàn Quốc phối hợp cùng Viện Công nghiệp và Công nghệ Môi trường Hàn Quốc (KEITI) phát động năm 2011.
Mục tiêu là khuyến khích lối sống ít carbon, giảm phát thải khí nhà kính thông qua ưu đãi kinh tế. Khi người dân mua sản phẩm dán nhãn sinh thái, đi phương tiện công cộng hoặc tiết kiệm điện, nước tại nhà, hệ thống tự động cộng điểm thưởng.
Điểm tích lũy có thể quy đổi thành tiền mặt, hoàn tiền vào hóa đơn thẻ tín dụng, thanh toán phí dịch vụ công hoặc quyên góp cho quỹ môi trường.
