Chỉ thị 04: Luồng gió mới định hình tương lai ngành xuất bản Việt Nam
Hơn hai thập kỷ sau Chỉ thị 42, ngành xuất bản Việt Nam đón nhận một văn bản mang tính bước ngoặt: Chỉ thị số 04-CT/TW. Nếu Chỉ thị 42 ra đời trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thì Chỉ thị 04 được ban hành giữa làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ, nơi nội dung số trở thành nguồn lực phát triển then chốt của quốc gia.
'Mệnh lệnh mới' với tầm nhìn đột phá
Trong cuộc trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, kiêm Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam - nhấn mạnh Chỉ thị 04 không chỉ cập nhật giải pháp mà là một bước chuyển biến căn cốt về tư duy phát triển ngành. Ông gọi đây là "mệnh lệnh mới" với những quan điểm, mục tiêu cao cùng nhiệm vụ và giải pháp toàn diện, đột phá.
Ông Nguyễn Nguyên phân tích: "Từ góc nhìn quản lý, tôi cho rằng Chỉ thị 04 là động lực phát triển cho ngành xuất bản, đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, đưa tư duy đột phá vào thực tiễn đòi hỏi nỗ lực lớn. Toàn ngành phải chung tay thực hiện như một mệnh lệnh phát triển. Nếu còn nhận thức chưa đồng nhất hoặc đơn vị lùi lại phía sau, việc triển khai sẽ gặp nhiều khó khăn."
Xuất bản là 'hạt nhân' kiến tạo giá trị trong hệ sinh thái số
Một điểm nhấn quan trọng trong Chỉ thị 04 là khái niệm xuất bản "giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị". Ông Nguyên giải thích, nếu Chỉ thị 42 trước đây mới đề cập đến yếu tố công nghệ, kỹ thuật như một thuộc tính thích ứng thị trường, thì lần này, Đảng đặt kinh tế - công nghệ song hành với tư tưởng văn hóa ở vị trí trung tâm.
"Đây là bước phát triển về tư duy," ông nói. "Khái niệm này đặt vấn đề kinh tế - công nghệ không chỉ góp phần phát triển tư tưởng văn hóa, mà còn trở thành trung tâm, yêu cầu cho sự phát triển của ngành."
Về chức năng xã hội, xuất bản nay được xác định là "trụ cột", "công cụ chủ đạo" cho hoạt động đào tạo, tham gia sâu vào toàn bộ chuỗi từ kiến tạo tri thức đến lan tỏa giá trị. Điểm khác biệt lớn khác là hội nhập chủ động, tạo dựng "sức mạnh mềm" thay vì tiếp thu thụ động như trước.
Thách thức và cơ hội trong chuyển đổi số
Chỉ thị đặt xuất bản trong mối liên hệ mật thiết với nội dung số và tài sản trí tuệ (IP). Ông Nguyên chỉ ra rào cản lớn nhất là vấn đề bản quyền. "Nếu không có bản quyền, mọi câu chuyện về xuất bản số, nền tảng dùng chung hay AI sẽ phải dừng lại và rất khó tạo động lực mới," ông cảnh báo. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của các thiết chế pháp lý mạnh mẽ để bảo vệ bản quyền trên không gian mạng, học hỏi từ mô hình "bộ tư lệnh" ở nhiều quốc gia.
Về vai trò trong hệ sinh thái mới, ông tâm đắc với quan điểm hợp tác công - tư (PPP). Nhà nước giữ vai trò xây dựng chiến lược dài hạn, trong khi xã hội tạo ra yếu tố sinh động, làm nền tảng phát triển. "Chính hợp tác công - tư mới là động lực thực sự và có làm tốt thì mới hình thành được các tập đoàn xuất bản," ông khẳng định.
Định hướng hình thành tập đoàn xuất bản chủ lực vào năm 2030
Chỉ thị 04 đề cập đến việc hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia vào năm 2030. Ông Nguyên đánh giá đây là chủ trương cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa và địa chính trị phức tạp. Tập đoàn không chỉ tạo "quả đấm" kinh tế để tăng tốc chuyển đổi số, mà còn là công cụ bảo vệ chủ quyền văn hóa.
Ông nhận định: "Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia như Trung Quốc có hàng chục tập đoàn xuất bản. Họ dùng sức mạnh kinh tế để vươn mình và bảo vệ chủ quyền, đưa văn hóa ra thế giới. Với tầm nhìn Việt Nam trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, việc sớm hình thành tập đoàn là rất cần thiết."
Về đơn vị tiềm năng, ông đề cập đến Nhà xuất bản Giáo dục với mối quan hệ công ty mẹ - con lâu năm, nhưng cần tổng kết nghiêm túc và mở rộng sứ mệnh. Ông cũng kỳ vọng vào sự hình thành tập đoàn mũi nhọn ở các bộ ngành, như Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Tính khả thi và lộ trình thực hiện
Khi được hỏi về tính khả thi của mục tiêu năm 2030, ông Nguyên khẳng định: "Chúng ta đã có đầy đủ bối cảnh và điều kiện, nếu có quyết tâm cao thì hoàn toàn khả thi. Mọi mục tiêu trong Chỉ thị đều mang tính khả thi. Đường lối đã có, vấn đề là nhận thức và tổ chức thực hiện với sự kiểm tra, giám sát thường xuyên."
Ông đánh giá cao việc Chỉ thị phân tầng trách nhiệm rõ nét cho toàn hệ thống chính trị. Phát triển ngành xuất bản đòi hỏi sự phối hợp của các bộ ngành trong kiến tạo hành lang pháp lý về thuế, đất đai, chính sách ưu đãi, tín dụng... Với lộ trình bài bản và sự vào cuộc đồng bộ, những nội dung lớn này chắc chắn đi vào thực tế.
Chỉ thị 04 mở ra chương mới cho xuất bản Việt Nam, biến ngành này thành hạt nhân kiến tạo giá trị trong kỷ nguyên số, hướng tới vị thế vững mạnh trên trường quốc tế.
