Chỉ thị 04-CT/TW: Bước ngoặt định hình tương lai ngành xuất bản
Mới đây, Ban Bí thư đã chính thức ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Văn kiện này không chỉ mang tính định hướng chiến lược mà còn chứa đựng nhiều điểm đột phá, mở ra không gian phát triển rộng lớn và cơ hội chuyển mình mạnh mẽ cho toàn ngành xuất bản Việt Nam.
Hành trình hai thập kỷ: Từ nền tảng đến bứt phá
Hai mươi năm trước, Chỉ thị số 42-CT/TW năm 2004 đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng toàn diện hoạt động xuất bản. Khi đó, ngành xuất bản sau 5 thập kỷ phát triển đứng trước yêu cầu "lột xác", chuyên nghiệp hóa toàn diện từ nội dung, quy trình đến xây dựng đội ngũ. Đến nay, bức tranh ngành đã có nhiều gam màu tươi sáng hơn.
Nếu năm 2004, bình quân mỗi người dân Việt Nam chỉ tiếp cận khoảng 2,4 bản sách mỗi năm, thì con số này hiện đã tăng lên 5,4-5,5 bản/người. Số lượng xuất bản phẩm không ngừng gia tăng, phản ánh nhu cầu đọc ngày càng lớn của xã hội. Riêng năm 2025, toàn ngành đạt doanh thu khoảng 4.165 tỷ đồng, với hơn 51.500 xuất bản phẩm và gần 544 triệu bản in được phát hành.
Hệ thống xuất bản tiếp tục mở rộng với 52 nhà xuất bản thuộc 49 cơ quan chủ quản, hoạt động đa lĩnh vực cùng hàng trăm cơ sở phát hành trên cả nước. Đáng chú ý, làn sóng chuyển đổi số đang mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới từ sách điện tử, sách nói đến các nền tảng phân phối trực tuyến.
Định vị mới: Từ vũ khí tư tưởng đến hạt nhân kinh tế sáng tạo
Theo bà Nguyễn Thị Mỹ Linh – Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí – Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chỉ thị 04 khẳng định rõ: Xuất bản là lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân, đồng thời là lĩnh vực sáng tạo và truyền bá các giá trị văn hóa, tinh thần. Đây là nơi xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập giá trị xã hội, dẫn dắt thẩm mỹ và nâng cao dân trí.
Việc nhấn mạnh vai trò "xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia" đã đặt xuất bản vào vị trí trung tâm của tiến trình phát triển. Ở góc độ này, xuất bản trở thành thước đo quan trọng của trình độ dân trí và tầm vóc văn hóa quốc gia.
Một trụ cột quan trọng khác được Chỉ thị 04 xác định là phát triển văn hóa đọc với tinh thần "lấy người đọc làm trung tâm". Chỉ thị yêu cầu hình thành đồng bộ các thiết chế văn hóa đọc hiện đại, từ thư viện, trung tâm phát hành đến không gian sáng tạo gắn với chuyển đổi số. Thư viện không còn chỉ là nơi lưu trữ sách mà phải trở thành không gian văn hóa mở.
Đáng chú ý, Chỉ thị đặt nền móng cho việc xây dựng văn hóa đọc ngay từ nhà trường, xác định xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục, đưa tiết đọc sách vào bậc tiểu học và trung học cơ sở.
Chuyển đổi tư duy: Xuất bản là ngành kinh tế – công nghệ
Ở phương diện kinh tế, Chỉ thị 04 mở ra cách tiếp cận mới khi xác định xuất bản là một ngành kinh tế – công nghệ và bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa. Điều này đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy làm sách truyền thống sang phát triển nội dung đa nền tảng, khai thác giá trị tri thức như hàng hóa dịch vụ có khả năng cạnh tranh và xuất khẩu.
Theo PGS.TS Phạm Minh Tuấn – Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, điểm đột phá của Chỉ thị 04 nằm ở việc đặt xuất bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa – công nghệ – kinh tế. Từ đó định hướng phát triển như một ngành công nghiệp nội dung số có giá trị gia tăng cao.
Ông Nguyễn Tiến Thanh – Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc NXB Giáo dục Việt Nam gọi Chỉ thị 04 là văn kiện mang tính "chuyển hệ điều hành". Giá trị cốt lõi nằm ở cách tiếp cận chuyển từ quản lý sang phát triển, từ ổn định sang tăng tốc.
"Chỉ thị 04 là bước chuyển từ quản lý xuất bản sang phát triển ngành xuất bản, tạo cú hích để lĩnh vực này hội nhập sâu hơn với thế giới và trở thành thành tố quan trọng của công nghiệp văn hóa. Ngành xuất bản không thể tiếp tục vận hành theo mô hình 'xưởng in có định hướng', mà phải trở thành hệ sinh thái với nội dung sống động, phù hợp nhu cầu thị trường", ông Thanh nhấn mạnh.
Kỳ vọng từ doanh nghiệp: Hệ sinh thái lành mạnh và cơ chế tháo gỡ
TS. Nguyễn Mạnh Hùng, nhà sáng lập, Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà, bày tỏ sự hào hứng: "Với 19 năm đam mê và phụng sự cho ngành xuất bản, chưa bao giờ tôi đọc một văn bản chính trị kỹ đến vậy! Chỉ thị 04 mang ý nghĩa như 'điểm tựa chiến lược', định hướng lại giá trị cốt lõi của ngành: lấy tri thức, sự tử tế và tính khai sáng làm trung tâm."
Theo ông Hùng, người làm xuất bản kỳ vọng từ Chỉ thị này sẽ hình thành hệ sinh thái lành mạnh hơn: tác giả được tôn trọng, bản quyền được bảo vệ, doanh nghiệp được khuyến khích sáng tạo, và bạn đọc được phục vụ tốt hơn.
Các doanh nghiệp cũng bày tỏ kỳ vọng vào các cơ chế tháo gỡ cho khu vực tư nhân: từ chính sách thuế, hỗ trợ chuyển đổi số, đến tạo sân chơi bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.
Chuyển đổi số: Thách thức và cơ hội
Chỉ thị 04 đặt ra yêu cầu cao đối với ngành xuất bản trong tiến trình chuyển đổi số. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) vào toàn bộ các khâu hoạt động.
Theo ông Nguyễn Tiến Thanh, chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản không còn là xu hướng hay lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc, mang tính sống còn. "Ngành xuất bản hiện nay không thiếu sản phẩm, không thiếu công nghệ, nhưng lại thiếu lực lượng nhân sự mới, những người làm xuất bản trong kỷ nguyên số, am hiểu dữ liệu, công nghệ", ông Thanh chia sẻ.
PGS.TS. Phạm Minh Tuấn cho rằng tiến trình chuyển đổi số của ngành đang bị "ghìm lại" bởi một số điểm nghẽn then chốt. Trước hết là sự phát triển thiếu đồng đều về hạ tầng công nghệ giữa các nhà xuất bản. Bên cạnh đó, vấn đề nhân lực tiếp tục là "nút thắt" lớn nhất khi đội ngũ phần lớn được đào tạo theo mô hình truyền thống.
Định hướng tương lai: Xây dựng tập đoàn truyền thông mạnh
Theo bà Phạm Thị Mai – Giám đốc NXB Hồng Đức, Chỉ thị 04 thiết lập không gian thể chế để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý là quan điểm về áp dụng các chính sách đặc thù và mô hình hợp tác công – tư mang tính đột phá.
"Nếu như Chỉ thị 42-CT/TW năm 2004 đặt nền móng khi xác định mục tiêu xây dựng xuất bản trở thành ngành kinh tế – công nghệ phát triển toàn diện, thì đến Chỉ thị 04-CT/TW, tư duy đó đã được nâng tầm và cụ thể hóa rõ nét hơn", bà Mai nhận định.
Xuất bản được xác định là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, tham gia trực tiếp vào việc hình thành chuỗi giá trị nội dung số và tài sản số, đồng thời hướng tới xây dựng các tập đoàn truyền thông mạnh.
Tuy nhiên, bà Mai lưu ý: "Việc định hướng hình thành các tập đoàn truyền thông lớn là xu thế phổ biến trên thế giới, song khi áp dụng vào điều kiện Việt Nam, cần được cân nhắc trên nhiều phương diện đặc thù. Hoạt động xuất bản ở Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng."
Kết luận: Cơ hội bứt phá trong kỷ nguyên số
Chỉ thị 04 với những đột phá mạnh mẽ đang mở ra cơ hội chưa từng có cho ngành xuất bản Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên số. Trước thời cơ, vận hội mới, ngành xuất bản cần trở thành chủ thể kiến tạo, dám đổi mới, dám chuyển mình để thích ứng với yêu cầu phát triển.
Từ định hình lại tổng thể chiến lược phát triển, đến đầu tư công nghệ, xây dựng hệ sinh thái nội dung số, nâng cao chất lượng đội ngũ và mở rộng hợp tác, tất cả đều đòi hỏi tư duy phát triển chủ động và dài hạn.
Khi biết tận dụng cơ hội, vượt qua rào cản, dấn thân tiên phong, ngành xuất bản Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên trở thành những trung tâm sản xuất tri thức hiện đại, góp phần xây dựng nền kinh tế tri thức và lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới.
