Tư liệu báo chí Pháp năm 1885 hé lộ sự căm ghét của thực dân với phụ chính Nguyễn Văn Tường
Một bài viết trên tờ L'unité indo-chinoise, cơ quan đại diện cho quyền lợi chính trị, thương mại, nông nghiệp và công nghiệp của Nam Kỳ, Campuchia, Bắc Kỳ và Trung Kỳ, xuất bản tại Sài Gòn vào số 70 ngày 7 tháng 8 năm 1885, đã đưa ra những nhận định sắc bén về tình hình Huế. Ở phần mở đầu với tiêu đề "Những biến cố ở Huế", tờ báo này khẳng định một cách rõ ràng: "Cách đây vài ngày, chúng tôi đã viết rằng Tường chẳng bao giờ và sẽ chẳng bao giờ là đồng minh của chúng ta. Nay, cần thêm rằng, chúng ta chẳng hề tin tưởng một tý gì về những lời hứa hẹn chính thức nhất của ông ta."
Bài báo còn nhấn mạnh thêm rằng, sau khi vua An Nam cùng Thượng thư Bộ Binh Tôn Thất Thuyết bôn tẩu, Nguyễn Văn Tường ở lại kinh thành chỉ với mục đích duy nhất là phục vụ cho những người đó mà thôi. Tư liệu quý giá này cho thấy một thực tế lịch sử quan trọng: Thực thể Đông Dương tuy chưa được thiết lập chính thức trước năm 1887, nhưng trên thực tế, giới tư bản thực dân đã hình thành từ năm 1884, như chính tên gọi của tờ báo phản ánh.
Lòng hận thù không giấu giếm của thực dân đối với các đại thần chủ chiến
Vì vậy, tư bản thực dân không hề che giấu lòng hận thù của mình đối với các đại thần chủ chiến trong triều đình dưới thời vua Kiến Phúc và Hàm Nghi. Những vị quan này luôn kiên quyết bảo vệ đất nước và quyền lợi dân tộc trước áp lực ngày càng đè nặng của thực dân Pháp. Đặc biệt, phụ chính Nguyễn Văn Tường luôn bị thực dân và các giám mục nước ngoài xem là lãnh đạo nhóm chủ chiến trong triều đình Huế, cùng với Tôn Thất Thuyết.
Do đó, họ thật sự căm ghét và không tin tưởng chút nào vào thiện chí muốn thương thuyết của ông. Đối với họ, sự khác biệt giữa Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường chẳng qua chỉ là sự phân công đối phó giữa hai vị phụ chính mà thôi, nhằm mục đích chống lại sự xâm lược của ngoại bang.
Chi tiết về vụ bắt giữ Nguyễn Văn Tường qua báo chí Pháp
Một bài báo khác trên tờ Avenir militaire (Tương lai quân đội) đề ngày 26 tháng 9 năm 1885, với nhan đề "L'arrestation du mandarin Tường" (Vụ bắt giữ viên quan Tường), đã cung cấp thông tin chi tiết về tình trạng của Nguyễn Văn Tường khi bị giam giữ ở Thương Bạc. Bài báo trích dẫn một bức thư đề ngày 11 tháng 9 gửi cho hãng Thông tấn Haras, tiết lộ:
- Sau biến cố ngày 5 tháng 7, Nguyễn Văn Tường tìm gặp Thống tướng De Courcy, bị bắt cầm tù và buộc phải phục vụ cho nước Pháp.
- Ban đầu, tướng Tổng tham mưu định xử bắn ông, nhưng sau đó lại giao cho ông nhiệm vụ tái lập guồng máy hành chính An Nam, với điều kiện ông vẫn là tù nhân cho đến khi tình hình ổn định.
- Ông được ủy thác tái lập niềm tin trong dân chúng và giúp Pháp theo dõi hoạt động của giới quan lại, đồng thời có nhiệm vụ đưa vua hồi loan và không được phản bội.
Tuy nhiên, mọi chuyện thay đổi khi thực dân Pháp phát hiện Nguyễn Văn Tường vẫn liên lạc bí mật với bên ngoài. Một mật sứ bị bắt giữ, và khi lột trần khám xét, người ta tìm thấy một mảnh giấy nhỏ. Nội dung mảnh giấy này, chỉ có Thống tướng De Courcy biết, đã dẫn đến quyết định bắt giữ Nguyễn Văn Tường ngay lập tức.
Nhận định từ tác phẩm L'Empire d'Annam và ý nghĩa lịch sử
Tác giả cuốn L'Empire d'Annam cũng ghi nhận về quyết định này: "Ngày 5 tháng 9 là hạn chót hai tháng mà thống tướng De Courcy quy định cho Tường phải bình định An Nam. Tường, như người ta nhận biết, đã cung cấp cho chúng ta những nguồn tin thất thiệt; mặc dù chúng ta đã giám sát chặt chẽ, ông ta vẫn liên lạc với những nhân vật đáng ngờ ở bên ngoài. Thống tướng quyết định cho bắt giữ ông ta."
Các nguồn tư liệu này đều cho thấy rằng, dù bị cầm tù ở Thương Bạc và chịu sự giám sát chặt chẽ, Nguyễn Văn Tường vẫn kiên trì liên lạc với bên ngoài cho đến khi bị phát giác. Do đó, những việc ông công khai làm dưới sự ép buộc của người Pháp trong tình thế bị giam hãm chỉ là những hành động bất đắc dĩ, không xuất phát từ thật tâm.
Ngược lại, những liên lạc bí mật với bên ngoài chính là những cố gắng cuối cùng của ông nhằm phục vụ đất nước, bày tỏ lòng trung thành với vua Hàm Nghi. Đây chính là lý do chính yếu khiến De Courcy quyết định bắt và lưu đày ông, bất chấp sự phản đối từ de Champeaux và Giám mục Kim Long Caspar, những người muốn lợi dụng uy tín của ông để có lợi cho Pháp.
(Bài viết được trích từ sách "Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt" của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành).
