Bức Thư Mật Của Tướng Courbet: Kế Hoạch Đánh Chiếm Huế Ngăn Chặn Phong Trào Cần Vương
Một tài liệu lịch sử quan trọng vừa được tiết lộ: bức thư ngày 10.3.1884 của tướng Pháp Amédée Courbet, viên tướng chỉ huy trận đánh Thuận An năm 1883, gửi Bộ trưởng Bộ Hải quân Pháp. Bức thư này tường trình chi tiết kế hoạch chống Pháp lâu dài của nhóm chủ chiến trong triều đình Huế, đứng đầu là đệ nhất phụ chính Nguyễn Văn Tường, và đề xuất giải pháp quân sự quyết liệt từ phía Pháp.
Kế Hoạch Kháng Chiến Toàn Diện Của Triều Đình Huế
Theo báo cáo của Courbet, triều đình dưới thời vua Kiến Phúc đã xây dựng một chiến lược chống Pháp bài bản và quy mô. Courbet liệt kê các biện pháp cụ thể mà ông cho là mối đe dọa nghiêm trọng:
- Nâng cao chất lượng quân đội: Cải thiện phẩm chất binh lính và chế tạo súng máy theo kiểu Nga, Đức.
- Nhập khẩu vũ khí bí mật: Tăng cường trang bị đạn dược và khí giới cho quân lính thông qua các đường dây ngầm.
- Xây dựng căn cứ chiến lược: Phát triển Tân Sở và mở rộng Sơn phòng Dương Yên ở Quảng Nam thành hai trung tâm chỉ huy kháng chiến.
- Chuẩn bị hậu cần: Chuyển lương thực, tiền bạc, vàng bạc đến Tân Sở và Dương Yên để sẵn sàng cho chiến tranh.
- Kế hoạch di tản: Dời các tỉnh lỵ miền Trung lên sơn phòng khi chiến sự bùng nổ, và đưa vua rời Huế đến Bình Định hoặc Thanh Hóa để lãnh đạo phong trào Cần Vương.
Bối Cảnh Chính Trị Căng Thẳng Sau Cuộc Chính Biến
Bức thư được viết trước khi ký Hòa ước Giáp Thân gần ba tháng, trong bối cảnh chính trị cực kỳ phức tạp. Courbet nhấn mạnh rằng sau cuộc chính biến ngày 29.11.1883 lật đổ vua Hiệp Hòa – một vị vua chủ trương thỏa hiệp vô điều kiện với Pháp và đã ký Hiệp ước Quý Mùi (25.8.1883) – triều đình mới dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đã công khai thể hiện thái độ thù địch.
Courbet mô tả: "Triều đình mới biểu lộ gần như công khai thái độ thù nghịch đối với chúng ta. Việc ta chiếm giữ Sơn Tây, việc tăng viện lực lượng mới đây buộc triều đình Annam bề ngoài thay đổi thái độ nhưng bên trong, theo tôi, tình cảm cũng như mong muốn của họ vẫn không có gì thay đổi."
Đề Xuất Quân Sự Táo Bạo: Chiếm Đóng Kinh Thành Huế Ngay Lập Tức
Lo ngại trước các hoạt động chuẩn bị kháng chiến, Courbet đã đề xuất một biện pháp quyết liệt: đánh chiếm ngay lập tức và bất ngờ kinh thành Huế. Ông lập luận rằng đây là giải pháp tốt nhất để ngăn chặn kế hoạch di tản của triều đình và phong trào Cần Vương.
Courbet viết: "Theo ý tôi, việc chiếm giữ tức thì và bất ngờ kinh thành Huế là giải pháp tốt nhất để ngăn chặn các sự việc nêu trên. Từ một ngàn đến một ngàn hai quân, hai giàn trọng pháo, phối hợp với đạo quân đồn trú tại Thuận An, chúng ta có thể thực hiện tốt việc chiếm đóng này."
Tuy nhiên, đề xuất này không nhận được sự ủng hộ ngay lập tức. Courbet cho biết đã tham vấn tướng Millot, đại diện toàn quyền lúc bấy giờ, nhưng Millot cho rằng thời điểm chưa thích hợp do sự sắp đặt của viên phụ chính. Courbet đang chờ đợi quyết định cuối cùng từ chính phủ Pháp.
Những Nhân Vật Chủ Chốt Và Quyết Tâm Kháng Chiến
Bức thư làm nổi bật vai trò của hai nhân vật then chốt:
- Nguyễn Văn Tường: Đệ nhất phụ chính, người được Courbet mô tả là đang nắm trong tay kế hoạch chống Pháp bài bản, với các hành động chống đối cụ thể như ngăn cản việc phá bỏ đập ngăn trên sông Hương.
- Tôn Thất Thuyết: Đệ nhị phụ chính, nguyên Thượng thư Bộ Binh, người "không buồn che giấu lòng thù hận mãi mãi chúng ta" theo lời Courbet.
Tài liệu này không chỉ là một báo cáo quân sự mà còn phản ánh rõ rệt quyết tâm kháng chiến của triều đình Huế sau khi loại bỏ được phe chủ hòa. Nó cho thấy một giai đoạn lịch sử đầy căng thẳng, khi các kế hoạch quân sự và chính trị được cả hai phía tính toán kỹ lưỡng, với những hệ quả sâu sắc cho tiến trình lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ 19.
(Trích từ sách "Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt" của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)
