Hành trình từ gia cảnh hàn vi đến đại thần triều Nguyễn
Theo gia phả, thân phụ của Nguyễn Văn Tường là cụ Nguyễn Văn Dậu, còn thân mẫu là bà Dương Thị Liên. Cụ Dậu có ba bà vợ với tên húy lần lượt là Liên, Cảnh và Vệ, sinh hạ tổng cộng 12 người con, bao gồm 6 trai và 6 gái. Nguyễn Văn Tường chính là con trưởng trong gia đình. Gia cảnh được mô tả là "hàn vi" không phải vì thiếu nhà cửa hay ruộng đất, mà chủ yếu do gánh nặng nhiều miệng ăn. Có lẽ vì lý do này mà trong số 6 người con trai, chỉ có Nguyễn Văn Tường được ăn học đàng hoàng và sau này đỗ đạt.
Tuổi thơ thông minh và sự kiện khoa bảng gây chấn động
Thuở nhỏ, cậu bé Tường đã bộc lộ trí thông minh, ham mê đọc sách và lớn lên nổi tiếng với tài văn chương. Năm Thiệu Trị thứ hai (1842), Nguyễn Văn Tường lần đầu lên kinh đô Huế để dự kỳ thi hương tại trường Thừa Thiên và đậu tú tài. Tuy nhiên, khi duyệt danh sách các tân khoa, nhà vua phát hiện một thí sinh mang họ hoàng tộc Nguyễn Phước, đó là Nguyễn Phước Tường. Vua đã nổi giận, sai gạch bỏ tên trong sổ tú tài và buộc phải đổi tên thành Nguyễn Văn Tường.
Kinh đô Huế thời vua Tự Đức được khắc họa qua nét vẽ của một sĩ quan thuộc quân đoàn viễn chinh, phần nào phản ánh bối cảnh lịch sử phức tạp thời bấy giờ.
Bí ẩn về dòng họ và những giả thuyết chưa có lời giải
Xét kỹ gia phả, từ đời thứ nhất đến đời thứ sáu (ông Nguyễn Văn Dậu, thân sinh của Nguyễn Văn Tường), không ai mang họ Nguyễn Phước. Các đời đầu lót chữ Thế như Nguyễn Thế Tráng, Nguyễn Thế Toán, Nguyễn Thế Tá, Nguyễn Thế Trung. Đến đời thứ năm và thứ sáu mới lót chữ Văn. Một câu hỏi lớn đặt ra: tại sao ông Tường lại lấy tên Nguyễn Phước Tường để đi thi?
Bản án từ Viện Đô sát không được ghi lại trong Đại Nam thực lục; lời bàn của đình thần và lý do vua Tự Đức giảm án cũng không rõ ràng. Những chi tiết liên quan đến nhân thân Nguyễn Văn Tường mà vua Tự Đức cho là "oái oăm" hay "chuyện bất bình thuở thiếu niên" đều không thể xác minh. Chính đương sự cũng không để lại manh mối nào, và con cháu ông không chính thức giải thích nguyên nhân. Phải chăng đây là điều khó nói? Trong các cuộc chuyện trò gia đình, người ta đồn đoán rằng ông lấy họ Nguyễn Phước vì là con rơi của hoàng tử Miên Tông, sau này là vua Thiệu Trị.
Sự thay đổi số phận nhờ ơn vua và mối quan hệ đặc biệt
Vua Thiệu Trị qua đời 5 năm sau đó (1847) ở tuổi 41. Vua Tự Đức đã giảm án cho Nguyễn Văn Tường, cho phép ông thi hương và ông đỗ cử nhân năm 26 tuổi. Nhờ "ơn đại tạo tác thành", số phận của Nguyễn Văn Tường thay đổi hoàn toàn, mở ra thời kỳ "gió mây gặp hội".
Tám năm vận hạn (1842-1850) là khoảng thời gian Nguyễn Văn Tường tích lũy kinh nghiệm, trưởng thành hơn. Với ơn tri ngộ, ông bắt đầu sự nghiệp từ chức Tri huyện Thành Hóa khiêm tốn tại quê hương Quảng Trị. Nhưng trên hết là cuộc hội ngộ vua tôi. Quan hệ giữa vua Tự Đức và Nguyễn Văn Tường vượt xa mối quan hệ thông thường. Vua Tự Đức rất tin dùng Nguyễn Văn Tường, có thể bàn bạc mọi băn khoăn, suy nghĩ. Ngược lại, Nguyễn Văn Tường có thể nói thẳng ý kiến về việc nước và người liên quan đến vận mệnh đất nước mà không sợ bị quy tội bất kính hay phạm thượng. Vua gọi cuộc gặp gỡ này là "tri ngộ".
Theo Tộc phả họ Trương Đăng, chính Trương Đăng Quế đã phát hiện tài năng của Nguyễn Văn Tường và đề nghị xóa án cho ông. (còn tiếp)
(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)
