Cổ Tục Hát Trao Tình Ngày Tết: Nét Văn Hóa Độc Đáo Của Người Việt
Trong bài viết "Luyến ái tính trong một số cổ tục Việt Nam vào dịp đầu xuân" đăng trên Tạp chí Bách Khoa, nhà nghiên cứu Toan Ánh đã liệt kê và phân tích nhiều tục lệ hát trao tình ngày Tết tại các địa phương, phản ánh một phần đời sống văn hóa phong phú của dân tộc. Những cổ tục này không chỉ là hình thức giải trí mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự tương thân giữa nam nữ trong khuôn khổ đạo đức truyền thống.
Hát Quan Họ: Tục Kết Bạn Độc Đáo
Tại xã Quảng Lâm, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh, hội làng được mở từ mồng 5 đến 12 tháng ba hàng năm với tục trai gái hát đối đáp. Đây chính là tục kết bạn trong lối hát quan họ, nơi việc mời mọc và nhận lời đều do người đứng đầu mỗi bọn đại diện. Điều đặc biệt là dù đã có gia đình, vợ hoặc chồng của những người tham gia cũng không ghen tuông, vì họ quan niệm rằng tình cảm qua câu hát chỉ là sự giao lưu văn nghệ, không ảnh hưởng đến đời sống thực tế.
Hát Trống Quân: Âm Thanh Của Tình Tự
Hát trống quân là một lối hát đối đáp khác giữa trai gái, với hai nhóm ngồi hai bên và một chiếc trống quân ở giữa. Tại làng Thị Cầu, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh, hàng năm vào đám từ mồng 7 đến 16 tháng tám, các xóm trong làng tổ chức hát trống quân để cùng nhau mua vui. Họ hát từ tối đến khi trăng tà mới tan, và tối hôm sau lại tiếp tục, tạo nên không khí lễ hội sôi nổi và gắn kết.
Hát Đúm Và Hát Ví: Giao Lưu Trong Lao Động
Ở các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang và nhiều vùng khác, ngoài hát quan họ và trống quân còn có tục hát đúm và hát ví. Hát đúm thường diễn ra trong ngày hội, với từng nhóm trai gái hát đối đáp nhau bằng những lời yêu đương tình tứ. Trong khi đó, hát ví không chỉ giới hạn trong dịp lễ mà còn xuất hiện trong lúc làm lụng hàng ngày, như khi một chàng trai đi qua cánh đồng hát ghẹo cô gái cắt cỏ, hay các cô thợ cấy hát đáp lại người qua đường.
Ở Nghệ An và Hà Tĩnh, hát ví được chia theo các phường như phường vải, phường cấy, phường lưới, thể hiện sự đa dạng trong đời sống lao động. Tại miền thượng du Bắc Việt Nam, trai gái sơn cước có lối hát lượn tương tự như hát ví và hát đúm ở vùng xuôi, cho thấy sự phổ biến của các hình thức giao lưu này.
Rún Đu: Trò Chơi Gắn Kết
Rún đu cũng là một cổ tục giúp trai gái gần gũi nhau trong các ngày hội Xuân và hội Thu tại các làng thuộc Bắc Ninh và Bắc Giang. Cây đu được dựng giữa thửa ruộng gần đình chùa, tạo cơ hội cho thanh niên trong làng và khách thập phương cùng vui chơi, thắt chặt tình cảm cộng đồng.
Ý Nghĩa Văn Hóa Và Đạo Đức
Qua những cổ tục trên, có thể thấy rằng các hội quê là dịp để trai gái gần gũi nhau, nơi đạo đức truyền thống tạm thời nhượng bộ cho sự tương thân giữa nam nữ. Luyến ái tính, vốn bị chèn ép bởi lễ giáo, được biểu lộ một cách tự nhiên trong khuôn khổ ngày hội. Tuy nhiên, sự chấp nhận này chỉ giới hạn trong thời gian lễ hội, vì nếp sống cổ truyền vẫn bó buộc trong nền luân lý, đảm bảo đạo đức chi phối đời sống hàng ngày.
Những cổ tục này không chỉ phản ánh tinh thần phóng khoáng của người dân mà còn thể hiện ý thức bảo vệ truyền thống dân tộc, đồng thời mang tính phản kháng nhẹ nhàng trước các thế lực áp bức. Chúng là minh chứng cho sự sáng tạo và khả năng thích ứng của văn hóa dân gian Việt Nam qua nhiều thế hệ.
