10 bài toán cấp bách để hiện thực hóa Chỉ thị 04 cho ngành xuất bản Việt Nam
Ông Nguyễn Cảnh Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Alpha Books, nhấn mạnh ngành xuất bản Việt Nam cần tập trung giải quyết 10 bài toán lớn nếu muốn hoàn thành mục tiêu mà Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư đã đề ra. Chỉ thị này xác định xuất bản không chỉ là công cụ tư tưởng, văn hóa mà còn là một ngành kinh tế - công nghệ trọng điểm, đồng thời đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng văn hóa đọc và thúc đẩy xã hội học tập.
Tuy nhiên, theo phân tích của ông Bình, nếu chỉ dừng lại ở việc quán triệt tinh thần chung mà không chuyển hóa thành các cơ chế, bài toán cụ thể thì rất dễ rơi vào tình trạng "chủ trương đúng nhưng triển khai phân tán, có quyết tâm chính trị nhưng thiếu công cụ thực hiện thực chất". Để Chỉ thị 04 thực sự tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ trên thị trường, trong nhà trường, tại các thư viện và doanh nghiệp, cần phải xem xuất bản là hạ tầng tri thức quốc gia, chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái toàn diện và huy động mạnh mẽ mô hình hợp tác công - tư (PPP).
Danh sách 10 bài toán trọng tâm cần giải quyết
Dưới góc nhìn của một chuyên gia gắn bó lâu năm với ngành, ông Nguyễn Cảnh Bình đề xuất 10 bài toán lớn cấp ngành cần được ưu tiên tập trung giải quyết trong thời gian tới. Mỗi bài toán này đều cần có đơn vị đầu mối rõ ràng, chỉ số KPI cụ thể, thời hạn hoàn thành và cơ chế thí điểm minh bạch.
- Xuất khẩu 1.000 đầu sách Việt Nam ra thế giới: Mục tiêu là tạo ra chương trình quốc gia dài hạn nhằm đưa tri thức, lịch sử, văn hóa, văn học và tư tưởng Việt Nam vươn ra thị trường quốc tế. Cần thiết lập hội đồng lựa chọn danh mục, chia thành các gói thầu đa dạng về dịch thuật, hiệu đính quốc tế, thiết kế, phát hành và truyền thông, với lộ trình 3 giai đoạn từ 100 đến 1.000 đầu sách trong 5-10 năm.
- Vận hành và nâng cấp 1.000 thư viện và điểm đọc sống: Biến các thư viện từ thiết chế tĩnh thành không gian học tập, sinh hoạt văn hóa và phát triển cộng đồng sinh động. Áp dụng mô hình PPP, tổ chức đấu thầu vận hành và chuẩn hóa mô hình thư viện sống từ không gian, danh mục sách đến chương trình hoạt động.
- Đưa đọc sách thành một phần chính thức của giáo dục phổ thông: Hình thành năng lực đọc, thói quen đọc và năng lực tự học cho học sinh các cấp. Xây dựng chương trình tiết đọc sách phù hợp theo từng cấp học, phát triển hệ thống thư viện trường học và đào tạo chuyên môn cho giáo viên phụ trách.
- Cải cách cơ chế biên soạn và xuất bản sách giáo khoa: Nâng cao chất lượng, giảm áp lực độc quyền và gia tăng tính cạnh tranh lành mạnh. Xem xét áp dụng cơ chế đấu thầu hoặc tuyển chọn chi tiết theo từng môn học, cấp học, với Nhà nước giữ vai trò quy định chuẩn đầu ra và xây dựng khung chương trình.
- Hình thành quỹ tài trợ tác phẩm lớn quốc gia: Nuôi dưỡng các công trình đồ sộ, mang giá trị lâu dài về lịch sử, văn hóa, học thuật, khoa học và di sản. Lập quỹ hỗ trợ với cơ chế tuyển chọn công khai, minh bạch, cung cấp nguồn tài trợ dài hạn và có hội đồng khoa học độc lập giám sát.
- Xây dựng đô thị sách, không gian sách, tuyến phố tri thức: Kiến tạo những điểm đến văn hóa đọc gắn liền với đời sống đô thị, du lịch và môi trường học tập cộng đồng. Phát triển đa dạng mô hình như phố sách, công viên sách, khu đọc mở, kết hợp lồng ghép vào quy hoạch văn hóa đô thị và vận dụng PPP.
- Xây dựng trục hạ tầng tri thức quốc gia: Tạo lập hệ thống dữ liệu toàn diện, thư viện số và nền tảng truy cập tri thức chung. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia cho xuất bản phẩm, phát triển nền tảng thư viện số liên thông và chuẩn hóa siêu dữ liệu (metadata).
- Chống in lậu, phát hành lậu và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền: Làm sạch môi trường phát hành, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sáng tạo. Tăng cường chế tài xử phạt, tổ chức chiến dịch truyền thông quy mô quốc gia và hình thành liên minh hành động giữa các cơ quan quản lý, nhà xuất bản, công ty sách.
- Hình thành liên minh phát triển văn hóa đọc và xuất bản Việt Nam: Tạo ra lực lượng phối hợp thống nhất của toàn ngành để chung tay đạt được các mục tiêu quốc gia. Thành lập liên minh tự nguyện, hoạt động dưới sự điều phối của ban đại diện thống nhất, tập trung vào các chương trình mục tiêu lớn.
- Đào tạo 10.000 nhân sự chất lượng cao cho ngành xuất bản và văn hóa đọc: Tạo đủ nguồn lực vững chắc để vận hành ngành trong giai đoạn chuyển đổi. Triển khai chương trình đào tạo quy mô quốc gia, liên kết chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, với hệ thống cấp chứng nhận năng lực nghề nghiệp.
Cơ chế triển khai để hiện thực hóa
Để 10 bài toán này không chỉ nằm lại trên giấy, ông Bình kiến nghị thành lập một Ban điều phối triển khai Chỉ thị 04 mang tính liên ngành, bao gồm đại diện từ Bộ Văn hóa, Cục Xuất bản, Bộ Giáo dục, Bộ Tài chính, Bộ Khoa học Công nghệ cùng các doanh nghiệp và chuyên gia hàng đầu.
Quá trình thực hiện cần tuân thủ phương thức "thí điểm - đánh giá - nhân rộng" tại một vài địa phương và dự án cụ thể trước khi mở rộng quy mô. Đặc biệt, đối với các mảng dịch vụ công như dịch thuật, vận hành điểm đọc, tổ chức hội sách hay số hóa, cần mạnh dạn chuyển sang cơ chế đặt hàng và đấu thầu công khai với các tiêu chuẩn rõ ràng, minh bạch.
Chỉ thị số 04-CT/TW được xem là "kim chỉ nam" mở ra vận hội lớn để tái định vị ngành xuất bản Việt Nam. Việc từng bước hiện thực hóa những bài toán trên chính là cách tốt nhất để đưa Chỉ thị đi vào đời sống một cách sâu sắc, thực chất, từ đó kiến tạo thành công hệ sinh thái tri thức quốc gia bền vững cho tương lai.
