Khi 'tiếng nói của nhân dân' bị chiếm dụng bởi đám đông, đó là hồi chuông cảnh tỉnh về sự méo mó của dư luận trên không gian mạng. Trong thời đại thuật toán, không chỉ tin giả mới đáng lo, mà còn là khả năng một nhóm nhỏ có tổ chức tạo ra cảm giác về một 'đa số', từ đó áp đặt nhận thức và gây sức ép lên xã hội.
Khi một 'đa số' có thể được sản xuất
Từ xa xưa, tư tưởng 'lấy dân làm gốc' đã là bài học lớn của Việt Nam. Nhân dân là chủ thể sáng tạo lịch sử, là nguồn sức mạnh của mọi quyết sách. Tuy nhiên, chính vì sức mạnh ấy, danh nghĩa 'tiếng nói của nhân dân' có thể bị lợi dụng. Trên mạng xã hội, nhiều cá nhân, hội nhóm tự nhận đại diện cho 'người dân', 'cộng đồng' hay 'sự thật'. Họ khởi đầu bằng nội dung tích cực để tạo uy tín, sau đó lồng ghép cách diễn giải có chủ đích, chọn lọc thông tin có lợi, loại bỏ dữ kiện bất lợi. Sự pha trộn tinh vi giữa sự thật và suy diễn khiến thông tin dễ được tin.
Mạng lưới tài khoản ảo, bình luận lặp lại, chia sẻ có tổ chức và quảng cáo trả phí cùng khuếch đại nội dung. Người dùng dễ hình thành cảm giác 'mọi người đều nghĩ như vậy', nhưng 'mọi người' đôi khi chỉ là hiệu ứng được dàn dựng. Sự im lặng của những người thận trọng càng khiến quan điểm chiếm ưu thế có vẻ mạnh hơn thực tế. Một nhóm nhỏ hoạt động liên tục có thể tạo cảm giác về đa số áp đảo. Hệ quả là xã hội nhìn thấy một 'dư luận thống nhất', trong khi nhiều người chưa từng được hỏi. Điều nguy hiểm không chỉ là một nhóm nói quá lớn, mà còn là nhiều người khác không còn an toàn để nói.
Hiệu ứng 'buồng vang thông tin' và 'astroturfing'
Khi người dùng chỉ gặp nội dung phù hợp với niềm tin sẵn có, họ dễ tưởng thế giới bên ngoài đồng nhất với 'buồng vang thông tin' của mình. Lấy số lượng bài đăng hay lượt tương tác để suy ra quan điểm toàn xã hội chứa đựng sai lệch. Sự nổi tiếng của nội dung phụ thuộc vào thiết kế nền tảng, khả năng chi trả quảng cáo, kỹ thuật tối ưu và thuật toán. Một chủ đề 'thịnh hành' chưa chắc là vấn đề được đông đảo nhân dân quan tâm nhất; nó có thể chỉ là nội dung tạo nhiều phản ứng nhất trong thời gian ngắn.
Khái niệm 'tuyên truyền điện toán' và 'astroturfing' (tạo dựng phong trào quần chúng giả) mô tả việc sử dụng tài khoản giả danh công dân để tạo ấn tượng rằng một quan điểm đang được ủng hộ rộng rãi. Dấu hiệu nhận biết: hàng loạt tài khoản mới lập cùng đăng một nội dung; bình luận sử dụng cụm từ gần giống nhau; vấn đề bất ngờ được đẩy lên thành làn sóng; mọi ý kiến yêu cầu chứng cứ đều bị công kích. Dư luận được tạo dựng có thể gây ảnh hưởng ngược lại đời sống thực, khiến nhà hoạch định chính sách bị đặt trước bức tranh sai lệch về nhu cầu xã hội. Nếu quyết sách chỉ chạy theo làn sóng tương tác, có nguy cơ lấy tâm trạng tức thời thay cho lợi ích lâu dài, lấy tiếng nói của nhóm tích cực nhất thay cho sự đa dạng của nhân dân.
Phân biệt tiếng nói nhân dân và tiếng ồn đám đông
Dân chủ không chỉ cần khả năng phát ngôn, mà còn cần không gian chung để các phát ngôn gặp nhau, kiểm chứng và tranh luận. Đó là ranh giới giữa tiếng nói của nhân dân và tiếng ồn của đám đông. Tiếng nói nhân dân hình thành qua trải nghiệm, thông tin, đối thoại và cân nhắc lợi ích chung. Tiếng ồn đám đông chỉ cần sự đồng thanh, kể cả khi được sản xuất bằng kỹ thuật.
Để trả lại danh nghĩa nhân dân cho đối thoại thực chất, cần phân biệt ba cấp độ thường bị trộn lẫn: tín hiệu xã hội, tâm trạng xã hội và ý chí của nhân dân. Một chủ đề được nhiều người thảo luận là tín hiệu cần quan tâm, nhưng để xác định nguyện vọng thực sự cần những phương thức đáng tin cậy hơn: khảo sát có tính đại diện, tham vấn chính sách, đối thoại trực tiếp, tiếp xúc cử tri, phản ánh từ cơ sở, ý kiến chuyên gia và dữ liệu thực tiễn. Một chính quyền biết lắng nghe không phải là chạy theo mọi làn sóng, mà có năng lực tiếp nhận tín hiệu, kiểm tra sự thật, xác định đúng vấn đề và phản hồi minh bạch.
Bài học từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm
Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13.7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ một trong những khoảng trống lớn là sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trên môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của nền tảng và nội dung số. Ông nhấn mạnh thách thức đối với 'quyền dẫn dắt giá trị', trước hết là khả năng tạo ra môi trường để sự thật, điều tốt đẹp và những tiếng nói có trách nhiệm có đủ sức hấp dẫn, độ tin cậy và khả năng hiện diện.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số, nâng cao năng lực tự chủ, khả năng định hướng và 'sức đề kháng' của nền văn hóa dân tộc. Chủ quyền văn hóa trên không gian số còn là năng lực của xã hội trong việc nhận biết đâu là nhu cầu thực, đâu là nhu cầu được kích thích; đâu là dư luận tự nhiên, đâu là dư luận được tạo dựng. Một xã hội có sức đề kháng là xã hội không dễ trao quyền đại diện cho người nói lớn nhất; biết đòi hỏi chứng cứ trước những tuyên bố nhân danh số đông; biết bảo vệ quyền lên tiếng của thiểu số; và không để tâm lý sợ bị cô lập biến sự im lặng thành một lá phiếu giả cho đám đông.
Giải pháp: hiện đại hóa và minh bạch
Các cơ quan nhà nước cần hiện đại hóa công tác nắm bắt dư luận xã hội, kết hợp theo dõi xu hướng trên nền tảng số với điều tra xã hội học, dữ liệu từ cơ sở, tham vấn đại diện và đối thoại với những nhóm chịu tác động trực tiếp. Báo chí chính thống cần góp phần phục hồi không gian thảo luận chung, không lặp lại tiếng nói đang áp đảo mà làm xuất hiện bức tranh đầy đủ hơn. Các nền tảng số phải minh bạch hơn về quảng cáo, nội dung được tài trợ và các hành vi phối hợp không xác thực. Đồng thời, cần bảo vệ quyền tồn tại của những ý kiến không phổ biến.
Văn hóa đối thoại đòi hỏi con người không chỉ học cách nói mà còn học cách nghe những điều khác với niềm tin của mình. Trong kỷ nguyên số, truyền thống văn hóa Việt Nam đề cao tinh thần cộng đồng cần được chuyển hóa thành một văn hóa tranh luận mới: không lấy số lượng người theo dõi thay cho lý lẽ; không lấy sự lặp lại thay cho bằng chứng; không lấy khả năng gây áp lực thay cho tính chính danh; và không cho phép bất kỳ nhóm nào tự nhận mình là toàn thể nhân dân.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng trong phát triển văn hóa. Nhân dân phải được nhìn nhận trong sự đa dạng, chủ động và sáng tạo, chứ không phải như một khối đám đông chỉ biết hưởng ứng những thông điệp được chuẩn bị sẵn. Tiếng nói của nhân dân là một bản hòa âm gồm nhiều trải nghiệm, lợi ích và góc nhìn khác nhau. Bản hòa âm ấy chỉ có ý nghĩa khi không có ai bí mật điều khiển dàn nhạc, không có tiếng nói nào bị loại bỏ chỉ vì nhỏ hơn và không có một nhóm nào tự nhận tiếng nói của mình là toàn bộ bản nhạc.
Sự đồng thuận xã hội chỉ có thể được xây dựng bằng sự thật, công bằng, minh bạch và hiệu quả thực tiễn. Bảo vệ 'tiếng nói của nhân dân' chính là bảo vệ tính chân thực của quá trình hình thành dư luận; không để thuật toán thay thế đối thoại, không để tài khoản ảo thay thế công dân và không để một thiểu số có tổ chức chiếm dụng danh nghĩa của cộng đồng. Sức mạnh của tiếng nói nhân dân nằm ở sự thật của đời sống, ở chiều sâu của lòng dân và ở khả năng hướng xã hội tới những giá trị chung.
