Nắng nóng không chỉ là hiện tượng thời tiết gây bức bối, khó chịu nhất thời. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt, nắng nóng cực đoan đã trở thành một "sát thủ thầm lặng" có thể trực tiếp đe dọa sức khỏe và tính mạng con người. Tại Hà Nội, đợt nắng nóng đỉnh điểm cuối tháng 5 vừa qua đã ghi nhận nhiệt độ vượt ngưỡng 40 độ C, đẩy ranh giới giữa sự chịu đựng và hiểm họa chết người trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Cơ chế "sát thương" vô hình
Trong cuốn sách The Heat Will Kill You First (tạm dịch: Nắng nóng sẽ giết bạn đầu tiên), tác giả Jeff Goodell nhấn mạnh rằng nhiệt độ không chỉ là một con số vô tri trên thang đo. Về bản chất, cơ thể con người là một "cỗ máy" hoạt động không ngừng nghỉ để duy trì thân nhiệt ổn định ở mức khoảng 37 độ C. Để giải tỏa lượng nhiệt tích tụ từ bên trong cùng áp lực từ môi trường bên ngoài, cơ thể buộc phải vận hành hết công suất thông qua việc tăng cường lưu thông máu và đổ mồ hôi.
Tuy nhiên, cỗ máy tinh vi này có những giới hạn vật lý nghiêm ngặt. Khi vượt qua ngưỡng chịu đựng, toàn bộ hệ thống có thể sụp đổ hoàn toàn. Hiểm họa càng trở nên tồi tệ hơn khi độ ẩm không khí tăng cao, ngăn cản quá trình bay hơi của mồ hôi. Theo hướng dẫn của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), khi mồ hôi không thể thoát đi, cơ thể mất đi khả năng tự làm mát tự nhiên. Điều này khiến thân nhiệt tăng nhanh, dẫn đến tình trạng mất nước và tích tụ muối, đôi khi gây ra các biến chứng nghiêm trọng như sỏi thận hoặc suy kiệt hệ tuần hoàn.
Khi thân nhiệt chạm ngưỡng 41 độ C (tương đương 106 độ F), trạng thái sốc nhiệt sẽ xảy ra. Đây là một vấn đề y tế nghiêm trọng, khi cơ thể không còn khả năng tự điều chỉnh nhiệt độ. Nếu không được can thiệp y tế kịp thời, nhiệt độ cao sẽ trực tiếp làm tổn thương não bộ, các cơ quan nội tạng và có thể dẫn đến tử vong. Jeff Goodell viết: "Khi cái nóng ập đến, nó vô hình... Nó không làm rung rinh cành cây hay thổi tóc bay qua mặt để báo cho bạn biết nó đã tới. Nó chỉ đơn giản là bao vây và tác động lên bạn theo những cách mà bạn không thể dự đoán hay kiểm soát. Và sự thực là, trẻ trung hay có thể hình tốt cũng sẽ không cứu được bạn. Thậm chí, chính sức trẻ đó làm bạn chủ quan trước những dấu hiệu cảnh báo của tình trạng kiệt sức vì nhiệt."
Chiến lược sinh tồn giữa khí hậu cực đoan
Theo tài liệu Climate Change and Extreme Heat: What You Can Do to Prepare (tạm dịch: Biến đổi khí hậu và Nắng nóng cực đoan: Chúng ta cần chuẩn bị gì?) của EPA, cách phòng thủ tốt nhất trước khí hậu cực đoan là phải có kế hoạch đối phó từ trước. Điều này bao gồm việc kiểm tra các thiết bị làm mát và dự trữ những nhu yếu phẩm cần thiết để hạn chế tối đa việc ra ngoài trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm.
Thay đổi nhịp sinh hoạt
Một trong những chiến lược thích nghi quan trọng nhất là thay đổi cấu trúc sinh hoạt theo thời gian, hay còn gọi là chỉ số "Bactrian". Nghiên cứu chỉ ra rằng các đô thị thường xuyên đối mặt với nhiệt độ cao thường chuyển dịch các hoạt động sang sáng sớm và tối muộn để tránh "đỉnh nhiệt" vào giữa ngày. Việc sắp xếp lại lịch trình làm việc và nghỉ ngơi giúp con người tận dụng những khoảng thời gian mát mẻ hơn, giảm bớt áp lực trực tiếp từ bức xạ mặt trời.
Cải thiện không gian sống
Bên cạnh thay đổi hành vi, tăng cường khả năng "chống nhiệt" cho không gian sống cũng đóng vai trò then chốt. Các chuyên gia đề xuất người dân sử dụng vật liệu cách nhiệt, sơn tường và mái nhà bằng màu sáng để phản xạ ánh sáng mặt trời thay vì hấp thụ nhiệt vào bên trong. Việc trồng cây xanh xung quanh nhà không chỉ tạo bóng mát mà còn giúp giảm nhiệt độ không khí thông qua quá trình thoát hơi nước tự nhiên của thực vật.
Sơ cứu khi sốc nhiệt
Trong trường hợp khẩn cấp khi xuất hiện dấu hiệu sốc nhiệt, tốc độ sơ cứu là yếu tố sống còn. Các chuyên gia y tế hướng dẫn cần đưa nạn nhân vào môi trường mát có điều hòa ngay lập tức và nỗ lực hạ thân nhiệt xuống mức an toàn. Một kỹ thuật hiệu quả là áp túi đá hoặc khăn ướt vào các vùng có nhiều mạch máu như nách, bẹn, cổ và lưng để tản nhiệt nhanh nhất có thể.
Dinh dưỡng và cộng đồng
Chế độ dinh dưỡng cũng cần được chú trọng đặc biệt. Uống đủ nước, ngay cả khi không thấy khát, là nguyên tắc vàng giúp cơ thể ổn định. Chuyên gia khuyến cáo mọi người ưu tiên các loại thực phẩm nhẹ, dễ tiêu hóa như trái cây hoặc rau xanh, đồng thời tránh rượu bia và các đồ uống có caffeine vì chúng đẩy mạnh tình trạng mất nước.
Cuối cùng, sự gắn kết cộng đồng là lá chắn bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất như trẻ em và người cao tuổi. Việc thường xuyên kiểm tra tình trạng sức khỏe của hàng xóm, người thân sống một mình trong những ngày nắng nóng kỷ lục là hành động thiết thực để ngăn ngừa những thảm kịch đáng tiếc. Cẩm nang của EPA nhấn mạnh: "Chúng ta không thể điều khiển được nhiệt độ của hành tinh, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi cách mình thích nghi để sống sót trong kỷ nguyên nhiệt độ cực đoan này."
