Nhiều bậc phụ huynh lầm tưởng con mình kém thông minh, nhưng thực tế có thể do ngay từ đầu đã hướng dẫn trẻ học theo cách “ngược đời”. Vừa đi học về, nhiều gia đình bắt con ngồi ngay vào bàn học, lật sách làm bài tập đến tận khuya. Tuy nhiên, ngồi ở bàn học không đồng nghĩa với việc não bộ đang trong trạng thái “mở máy”. Phần lớn nỗ lực đó chỉ là “chăm chỉ ảo”, gây lãng phí thời gian và khiến trẻ mệt mỏi.
Vì sao ép trẻ học ngay sau giờ học là phản khoa học?
Sau khi phải ngồi ở trường từ 6 đến 8 tiếng, vỏ não tiền trán của trẻ đã mệt mỏi đến giới hạn. Theo khoa học não bộ, chu kỳ tập trung hiệu quả của thanh thiếu niên chỉ kéo dài từ 25 đến 40 phút. Nếu vượt quá thời lượng này, hiệu suất nhận thức sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Lúc này, nếu ép trẻ cầm bút ngay lập tức, trẻ không thực sự học mà chỉ đang tiêu tốn thời gian một cách máy móc. Thói quen lề mề, mất tập trung, làm sai hàng loạt đều bắt nguồn từ đây.
Bước 1: Nghỉ ngơi đúng cách trước khi vào bàn học
Cách làm đúng là để trẻ thư giãn và nghỉ ngơi trước khi học. Cụ thể, khi vừa về đến nhà, hãy cho trẻ nghỉ ngơi khoảng 15 đến 20 phút bằng cách ăn nhẹ, vươn vai, phóng tầm mắt ra xa, hoặc trò chuyện vài câu với gia đình. Vận động nhẹ nhàng cũng rất quan trọng: trẻ tiểu học có thể ra ngoài chạy nhảy, đạp xe; học sinh cấp 2, cấp 3 có thể đi dạo hoặc ăn nhẹ. Vận động giúp giải phóng các nội tiết tố gây căng thẳng ở mức hợp lý, tránh ảnh hưởng đến chức năng của đồi thị. Tuyệt đối không cho trẻ lướt video ngắn, vì các kích thích rời rạc từ video ngắn sẽ càng làm tổn hại đến khả năng tập trung.
Sau khi nghỉ ngơi, hãy áp dụng nhịp độ học tập 25 phút học, 5 phút nghỉ; sau khi hoàn thành 4 chu kỳ như vậy thì nghỉ dài 15 đến 20 phút. Tập trung cao độ trong 1 giờ đồng hồ tốt hơn nhiều so với học tản mạn trong 3 giờ.
Bước 2: “Luyện tập truy xuất” – đóng sách lại để học thật
Nhiều phụ huynh mắc phải “cái bẫy” khi cho trẻ làm bài tập với sách giáo khoa mở sẵn bên cạnh. Khi quên công thức, trẻ lật ra xem ngay, nhìn có vẻ trôi chảy, nhưng khi bước vào phòng thi, gấp sách lại là trẻ hoàn toàn không biết làm. Trong tâm lý học nhận thức, đây được gọi là “ảo tưởng về sự quen thuộc” – lật sách thấy quen mắt không có nghĩa là kiến thức đã thực sự được ghi nhớ trong đầu.
Phương pháp hiệu quả là “luyện tập chủ động truy xuất”: đóng sách lại và chủ động “bới” kiến thức từ trong đầu ra. Ngay cả khi tạm thời chưa nhớ ra, quá trình “bới” này vẫn giúp não bộ củng cố các đường dẫn thần kinh. Quy trình thực hiện gồm 5 bước: đóng toàn bộ sách giáo khoa và vở ghi; viết ra nháp các trọng tâm, công thức, khái niệm cốt lõi đã học trong ngày; chịu đựng cảm giác “vắt óc” – nội dung nào không nhớ ra thì đánh dấu lại, tuyệt đối không lật sách ngay; đối chiếu với sách sau khi hoàn thành việc nhớ lại; và cuối cùng làm bài tập độc lập, cố gắng không lật sách.
Nghiên cứu do nhóm Giáo sư Mã Tiểu Phụng thuộc Khoa Tâm lý, Đại học Sư phạm Tây Bắc, Trung Quốc công bố năm 2025 đã chứng minh: việc luyện tập truy xuất có thể tăng cường trí nhớ một cách hiệu quả, và giấc ngủ sẽ giúp củng cố thêm hiệu ứng truy xuất này. Nói cách khác, những kiến thức được tái hiện bằng phương pháp “gấp sách nhớ lại” vào ban ngày, sau một đêm ngủ ngon, sẽ được não bộ tự động “hàn chặt” vào trí nhớ dài hạn. Bước này mới đầu sẽ khiến trẻ cảm thấy “rất khó, rất chậm”, nhưng cha mẹ đừng thỏa hiệp. Kiến thức càng vắt óc suy nghĩ mới ra thì nhớ càng lâu; kiến thức càng dễ dàng lật sách tìm thấy thì quên càng nhanh.
Bước 3: Sắp xếp lịch trình buổi tối theo nhịp sinh học
Nhiều trẻ có thói quen càng về đêm càng tập trung làm các bài tập lớn phức tạp, vì cho rằng đêm muộn yên tĩnh thích hợp để suy nghĩ sâu. Nhận thức này đi ngược lại quy luật sinh lý tự nhiên của não bộ: sau buổi chiều tối, khả năng suy luận lô-gích và tính toán phức tạp sẽ giảm dần. Lịch trình buổi tối tối ưu nên được sắp xếp như sau: từ 18:00 đến 19:30, khi năng lượng còn tốt, ưu tiên giải quyết các bài toán khó, bài tập phức tạp – đây là khoảng thời gian đỉnh cao về năng lượng của trẻ. 40 phút trước khi đi ngủ, dừng việc giải bài tập cường độ cao, chuyển sang ghi nhớ các nội dung cơ bản như từ mới, từ vựng ngoại ngữ, bài thơ, công thức cơ bản – loại nội dung này không đòi hỏi tư duy phức tạp.
Trong lúc ngủ, đồi thị sẽ tự động sắp xếp, phân loại kiến thức ban ngày, chuyển trí nhớ ngắn hạn thành trí nhớ dài hạn. Lúc này “nạp” vào đầu những kiến thức đơn giản giống như việc giao cho não bộ tự động xử lý giúp bạn trong lúc ngủ. Lưu ý: việc học trước khi đi ngủ phải mang tính “nhẹ nhàng”, đừng cố gượng học chỉ để học thuộc thêm, vì trạng thái thần kinh hưng phấn liên tục sẽ gây khó ngủ. Học sinh tiểu học cần ngủ đủ 10 tiếng/ngày, cấp hai là 9 tiếng, cấp ba là 8 tiếng. Duy trì thời gian biểu cố định quan trọng hơn nhiều so với việc “học thêm 1 tiếng”.
Hai nguyên tắc quan trọng dành cho cha mẹ
Thứ nhất, đừng trông chờ hiệu quả tức thì: việc tái cấu trúc đường dẫn thần kinh của não bộ cần có thời gian, thường phải kiên trì liên tục từ 2 đến 3 tháng thì sự thay đổi mới thể hiện qua kết quả bài kiểm tra. Trong hai tuần đầu, trẻ có thể chưa quen và muốn lật sách, đây là điều hoàn toàn bình thường. Thứ hai, cá nhân hóa theo từng đứa trẻ: có những trẻ dễ buồn ngủ vào buổi chiều tối, bạn có thể chuyển các bài tập khó sang khoảng thời gian hiệu quả hơn vào buổi sáng; có những trẻ có thời gian tập trung ngắn hơn, nhịp độ nghỉ ngơi và học tập cần được điều chỉnh linh hoạt. Tôn trọng sự khác biệt của con quan trọng hơn việc rập khuôn bất kỳ quy trình chuẩn nào.
Lời kết
Suy cho cùng, học tập không phải là cuộc đua về thời gian, mà là sự phối hợp ăn ý với nhịp điệu của não bộ. Cùng là 2 tiếng ngồi ở bàn học, nếu thuận theo quy luật tự nhiên, kiến thức mới thực sự “mọc” ra trong đầu; còn nếu ép buộc ngược nhịp sinh học, não bộ hoàn toàn chưa hề “mở máy”.
